ប្រទេសឈីលី

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា សាធារណរដ្ឋឈីលី គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅប៉ែកខាងលិចនៃទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង។ ឈីលីជាប្រទេសដែលស្ថិតនៅភាគខាងត្បូងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក ហើយនៅជិតតំបន់ទឹកកកអង់តាក់ទិកជាងគេ។ ទឹកដីរបស់ខ្លួនលាតសន្ធឹងជាលក្ខណៈបន្ទាត់វែងចង្អៀតរវាងជួរភ្នំអង់ដេស និងមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក។ យោងតាមជំរឿនឆ្នាំ២០២៤ របស់វិគីភីឌា ឈីលីមានប្រជាជនសរុប ១៨.៥ លាននាក់ និងមានផ្ទៃដី ៧៥៦,១០២ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។ រដ្ឋធានីនិងទីក្រុងធំជាងគេគឺ សង់ចាកូ ហើយភាសាជាតិផ្លូវការគឺភាសាអេស្ប៉ាញ។ ឈីលីក៏ជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចរឹងមាំជាងគេមួយនៅអាមេរិកឡាទីន ហើយជាសមាជិករបស់ OECD ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

វិគីភីឌាបានរាយការណ៍ថា ឈីលីមានព្រំដែនគោកជាប់នឹងប្រទេសប៉េរូនៅភាគខាងជើង បូលីវីនៅភាគឦសាន និងអាហ្សង់ទីននៅភាគខាងកើត ហើយនៅភាគខាងត្បូងគឺច្រកដ្រេក។ ឈីលីមានឆ្នេរសមុទ្រដ៏វែងឆ្ងាយ និងកោះជាច្រើន ដូចជា ហ័នហ្វែណង់ដែស កោះអ៊ីស្ទែរ ជាដើម។ តាមការចុះផ្សាយរបស់វិគីភីឌា ភូមិសាស្ត្ររបស់ឈីលីមានលក្ខណៈចម្រុះខុសៗគ្នា៖ នៅភាគខាងជើងគឺវាលខ្សាច់អាតាកាម៉ា ដែលជាវាលខ្សាច់ស្ងួតបំផុតនៅលើពិភពលោក នៅតំបន់កណ្តាលមានអាកាសធាតុមេឌីទែរ៉ាណេ និងនៅតំបន់ភាគខាងត្បូងមានអាកាសធាតុត្រជាក់និងព្រៃឈើធំៗ។ តំបន់ប៉ាតាកូនីរបស់ឈីលីល្បីល្បាញដោយសារទឹកកកធំៗ ថ្មភ្នំ និងឧទ្យានជាតិតូរេស ដេល ផាយណេ។ ឈីលីក៏ទាមទារដែនដីអង់តាក់ទិកមួយភាគដែរ។

ប្រជាជនឈីលីភាគច្រើនមានដើមកំណើតអឺរ៉ុប និងកូនកាត់ ហើយមានជនជាតិដើមម៉ាពូឆើរស់នៅភាគខាងត្បូង។ ភាសាផ្លូវការគឺភាសាអេស្ប៉ាញ ហើយសាសនាកាតូលិកជាសាសនាធំជាងគេ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា ប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ឈីលីចាប់ផ្តើមពីសម័យបុរេកូឡុំប៊ី ដោយមានក្រុមជនជាតិដើមជាច្រើនដូចជា អាតាកាម៉ូ និងឌៀហ្គីតា នៅភាគខាងជើង និងជនជាតិដើមម៉ាពូឆើនៅភាគខាងត្បូង។ ចក្រភពអ៊ីនកាបានពង្រីកអំណាចដល់តំបន់នេះមុនការមកដល់នៃពួកអេស្ប៉ាញ។ អ្នកការណ៍អេស្ប៉ាញ Pedro de Valdivia បានបង្កើតទីក្រុងសង់ចាកូនៅឆ្នាំ១៥៤១ ហើយឈីលីបានក្លាយជាផ្នែកនៃអាណាចក្រនិយមអេស្ប៉ាញ។

ការតស៊ូទាមទារឯករាជ្យបានចាប់ផ្តើមនៅដើមសតវត្សរ៍ទី១៩ ដោយមានមេដឹកនាំដូចជា Bernardo O'Higgins និង José de San Martín។ យោងតាមវិគីភីឌា កងទ័ពរំដោះបានឆ្លងកាត់ជួរភ្នំអង់ដេស និងទទួលបានជ័យជំនះនៅសមរភូមិឆាកាប៊ូកូ និងម៉ៃពូ ដែលនាំទៅដល់ការប្រកាសឯករាជ្យនៅថ្ងៃទី ១២ កុម្ភៈ ១៨១៨។

នៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៩ ឈីលីបានឈ្នះសង្គ្រាមប៉ាស៊ីហ្វិក (១៨៧៩-១៨៨៤) ប្រឆាំងនឹងប៉េរូនិងបូលីវី ដែលធ្វើឱ្យឈីលីទទួលបានដែនដីថ្មីៗដែលសម្បូរទៅដោយនីត្រាតនិងទង់ដែង។ សតវត្សរ៍ទី២០ ឈីលីមានស្ថេរភាពប្រជាធិបតេយ្យជាច្រើនឆ្នាំ រហូតដល់រដ្ឋប្រហារយោធានៅឆ្នាំ១៩៧៣ ដែលដឹកនាំដោយនាយឧត្តមសេនីយ៍ Augusto Pinochet។ របបផ្តាច់ការនេះបានបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៩០ ហើយបន្ទាប់ពីនោះ ឈីលីបានវិលត្រឡប់ទៅរកប្រជាធិបតេយ្យវិញ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា សេដ្ឋកិច្ចឈីលីជាសេដ្ឋកិច្ចមួយក្នុងចំណោមស្ថេរបំផុតនៅអាមេរិកឡាទីន។ ឈីលីជាប្រទេសនាំចេញទង់ដែងធំជាងគេនៅលើពិភពលោក ហើយក៏ជាអ្នកផលិតលីច្យូម ស្រាទំពាំងបាយជូរ ផ្លែឈើ និងត្រីសាម៉ុងដ៏សំខាន់ផងដែរ។ អណ្តូងរ៉ែ Chuquicamata ដែលជាអណ្តូងរ៉ែពាសដែកធំជាងគេ គឺជានិមិត្តសញ្ញានៃវិបុលភាពពីធនធានរ៉ែរបស់ប្រទេសនេះ។

វប្បធម៌របស់ឈីលីរួមបញ្ចូលឥទ្ធិពលពីអេស្ប៉ាញ និងជនជាតិដើម។ ម្ហូបអាហារដូចជា អាសាដូ (សាច់អាំង) អេមប៉ាណាដា និងប៉ាស្តែល ដេ ឆកឡូ (នំពោត) គឺជាមុខម្ហូបបរំពឹង។ នៅក្នុងអក្សរសិល្ប៍ ឈីលីបានបង្កើតអ្នកនិពន្ធល្បីៗដូចជា Gabriela Mistral និង Pablo Neruda ដែលសុទ្ធតែបានទទួលរង្វាន់ណូបែលផ្នែកអក្សរសិល្ប៍។ តន្ត្រីបរំពឹងមាន cueca និង nueva canción (ចម្រៀងថ្មី) ដែលបានពិពណ៌នាពីបញ្ហាសង្គម។

កីឡាដែលពេញនិយមជាងគេគឺបាល់ទាត់ ហើយក្រុមជម្រើសជាតិឈីលីបានឈ្នះពានរង្វាន់ Copa América នៅឆ្នាំ២០១៥ និង ២០១៦។ កោះអ៊ីស្ទែរដែលមានរូបចម្លាក់ម៉ូអាយជាបុរាណវត្ថុពិភពលោកដ៏ល្បីល្បាញផងដែរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ ឈីលីកំពុងស្ថិតនៅក្នុងដំណើរការផ្លាស់ប្តូរផ្នែកនយោបាយនិងសង្គម។ ចាប់តាំងពីការតវារដ៏ធំនៅឆ្នាំ២០១៩ ប្រជាជនឈីលីបានទាមទារឱ្យមានកំណែទម្រង់ស៊ីជម្រៅ រាប់ចាប់ពីការផ្លាស់ប្តូររដ្ឋធម្មនុញ្ញដែលបានបន្សល់ទុកពីសម័យ Pinochet រហូតដល់បញ្ហាវិសមភាពសេដ្ឋកិច្ចនិងសេវាសុខភាព។ យោងតាមវិគីភីឌា ការបោះឆ្នោតប្រជាមតិឆ្នាំ២០២០ បានគាំទ្រការសរសេររដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មី ប៉ុន្តែសំណើដំបូងត្រូវបានច្រានចោលនៅឆ្នាំ២០២២ ហើយដំណើរការនៅតែបន្ត។

សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse នៅកម្ពុជានិងនៅបរទេស ឈីលីផ្តល់ជាមេរៀនដ៏មានតម្លៃអំពីការផ្លាស់ប្តូរពីរបបផ្តាច់ការទៅប្រជាធិបតេយ្យ ក៏ដូចជាវិធីដោះស្រាយបញ្ហាសង្គមតាមរយៈដំណើរការនីតិកាល។ លើសពីនេះ ក្នុងនាមជាប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ដែលបានកាត់បន្ថយភាពក្រីក្រយ៉ាងឆាប់រហ័ស បទពិសោធន៍របស់ឈីលីអាចជាគំរូសម្រាប់កម្ពុជាលើវិស័យសេដ្ឋកិច្ចនិងការអភិវឌ្ឍ។ ជាមួយនឹងតួនាទីជាអ្នកផលិតលីច្យូមសំខាន់ ឈីលីក៏ពាក់ព័ន្ធទៅនឹងឧស្សាហកម្មបច្ចេកវិទ្យាបៃតងសកល ដែលជាប្រធានបទកំពុងមានការចាប់អារម្មណ៍កាន់តែខ្លាំង។