ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

រាជវង្សមិង ឬមានឈ្មោះផ្លូវការថា មហាមិង (Great Ming) គឺជារាជវង្សអធិរាជចិនដែលបានគ្រប់គ្រងពីឆ្នាំ ១៣៦៨ ដល់ ១៦៤៤។ តាមវិគីភីឌា រាជវង្សនេះបានបង្កើតឡើងបន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃរាជវង្សយួន (Yuan dynasty) ដែលដឹកនាំដោយជនជាតិម៉ុងហ្គោល។ រាជវង្សមិងគឺជារាជវង្សចុងក្រោយនៃចិនដែលដឹកនាំដោយជនជាតិហាន (Han Chinese) ដែលជាជនជាតិភាគច្រើននៅក្នុងប្រទេសចិន។ ថ្វីបើរាជធានីសំខាន់នៅក្រុងប៉េកាំង (Beijing) បានធ្លាក់នៅឆ្នាំ ១៦៤៤ ទៅក្នុងកណ្តាប់ដៃនៃការបះបោរដឹកនាំដោយលី ជឺឆេង (Li Zicheng) ក៏ដោយ ក៏រដ្ឋាភិបាលសំណល់នៃរាជវង្សនៅភាគខាងត្បូង (Southern Ming) នៅតែបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ ១៦៦២។

រាជវង្សមិងមានភាពល្បីល្បាញដោយសារសមិទ្ធផលធំៗផ្នែកស្ថាបត្យកម្ម វប្បធម៌ និងការធ្វើដំណើរសមុទ្រ។ តាមវិគីភីឌា ក្នុងសម័យនេះមានការសាងសង់មហាកំផែងចិន (Great Wall) ឡើងវិញជាទ្រង់ទ្រាយធំ ការផលិតប៉សឺឡែនសនិងខៀវដ៏ល្បី និងការបញ្ជូនកងនាវាទ្រង់ទ្រាយធំក្រោមមេបញ្ជាការចេង ហឺ (Zheng He) ទៅកាន់មហាសមុទ្រឥណ្ឌា។ លក្ខណៈទាំងនេះបានឆ្លុះបញ្ចាំងពីភាពរុងរឿងនិងឥទ្ធិពលរបស់ចិននាសម័យនោះ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា អាណាចក្រមិងបានគ្របដណ្តប់លើតំបន់ភាគច្រើននៃប្រទេសចិនបច្ចុប្បន្ន រួមទាំងតំបន់ម៉ាន់ជូរី (Manchuria) ខាងជើង រហូតដល់ព្រំដែនវៀតណាមខាងត្បូង និងពីទីបេ (Tibet) ខាងលិចរហូតដល់សមុទ្រចិនខាងកើត។ ការគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាលត្រូវបានរៀបចំជា ១៥ ខេត្ត (provinces) ក្រោមការត្រួតពិនិត្យរបស់អភិបាលដែលតែងតាំងដោយរាជវង្ស។ រាជធានីដើមដំបូងស្ថិតនៅណានជីង (Nanjing) ប៉ុន្តែត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរទៅប៉េកាំង (Beijing) ដោយព្រះចៅអធិរាជយ៉ុងឡឺ (Yongle Emperor) នៅដើមសតវត្សទី ១៥។ ការផ្លាស់ប្តូរនេះបានធ្វើឲ្យប៉េកាំងក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលនយោបាយនិងវប្បធម៌ដ៏សំខាន់។

ចំពោះចំនួនប្រជាជនវិញ មានការប៉ាន់ស្មានថាក្នុងសម័យមិងមានប្រជាជនរស់នៅប្រមាណជា ៦០ ទៅ ១០០ លាននាក់។ ប្រព័ន្ធស្រោចស្រព និងព្រែកជីកធំ (Grand Canal) ត្រូវបានពង្រីកដើម្បីដឹកជញ្ជូនស្រូវនិងទំនិញពីភាគខាងត្បូងដែលមានជីជាតិទៅកាន់រាជធានីនៅភាគខាងជើង។ មហាកំផែងដែលជានិមិត្តរូបរបស់ចិនត្រូវបានកសាងឡើងវិញជាចម្បងនៅសម័យនេះ ជាមួយនឹងឥដ្ឋនិងថ្មជំនួសឲ្យជញ្ជាំងដីចាស់។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ការកកើតឡើងនៃរាជវង្សមិងមានឫសគល់ពីការបះបោររបស់ពួកក្រុមខួរក្រហម (Red Turbans) ប្រឆាំងនឹងការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកម៉ុងហ្គោល។ តាមវិគីភីឌា ជូឦាន់ចាង (Zhu Yuanzhang) ដែលជាអតីតកសិករក្រ និងព្រះសង្ឃ បានឡើងជាមេដឹកនាំកងកម្លាំងបះបោរ ហើយបានបង្កើតរាជវង្សមិងក្នុងឆ្នាំ ១៣៦៨ បន្ទាប់ពីដណ្តើមបានណានជីង និងប៉េកាំង។ ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ទ្រង់ ដែលមានព្រះនាមថា ហុងវូ (Hongwu Emperor) ទ្រង់បានធ្វើកំណែទម្រង់ដីធ្លី និងពង្រឹងអំណាចមជ្ឈិមដោយប្រើវិធានការដ៏តឹងរឹង រួមទាំងការប្រហារជីវិតមន្ត្រីជាច្រើន។

រជ្ជកាលដែលល្បីឈ្មោះមួយទៀតគឺរបស់ព្រះចៅអធិរាជយ៉ុងឡឺ (Yongle) ដែលបានឡើងសោយរាជ្យបន្ទាប់ពីការដណ្តើមអំណាចពីព្រះភីឡោះរបស់ទ្រង់នៅឆ្នាំ ១៤០២។ ទ្រង់បានផ្លាស់រាជធានីទៅប៉េកាំង សាងសង់ព្រះរាជវាំងហាមឃាត់ (Forbidden City) និងបញ្ជូននាវាបុរសចេង ហឺ (Zheng He) ទៅបំពេញបេសកកម្មការទូតនិងពាណិជ្ជកម្មតាមសមុទ្រនៅចន្លោះឆ្នាំ ១៤០៥ និង ១៤៣៣។ បេសកកម្មទាំងនេះបាននាំឲ្យមានការទទួលស្គាល់ឥទ្ធិពលចិនរហូតដល់អាហ្វ្រិកខាងកើត។ នៅឆ្នាំ ១៤៤៩ ព្រះចៅអធិរាជជិនថៃ (Zhengtong Emperor) ត្រូវបានពួកម៉ុងហ្គោលចាប់ជាឈ្លើយក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ធូមូ (Tumu Crisis) ដែលធ្វើឲ្យរង្គោះរង្គើរាជវង្ស។

ប៉ុន្តែ ក្រោយពីសតវត្សទី ១៥ រាជវង្សមិងបានធ្លាក់ចុះដោយសារការកើនឡើងនៃអំណាចពួកឧបរាជ (eunuchs) វិបត្តិរូបិយវត្ថុ និងគ្រោះធម្មជាតិ។ តាមវិគីភីឌា រជ្ជកាលរបស់ព្រះចៅអធិរាជវ៉ាន់លី (Wanli) និងស្តេចបន្តបន្ទាប់បានប្រឈមនឹងការបះបោរជាច្រើន រហូតទីបំផុតកងកម្លាំងរបស់លី ជឺឆេង (Li Zicheng) បានវាយយកប៉េកាំងបាននៅឆ្នាំ ១៦៤៤។ ពេលនោះ មេទ័ព វូ សានគួយ (Wu Sangui) បានអនុញ្ញាតឲ្យកងទ័ពម៉ាន់ជូ (Manchu) ចូលតាមច្រកសានហៃក្វាន់ (Shanhai Pass) ដែលនាំទៅដល់ការបង្កើតរាជវង្សឈីង (Qing dynasty) និងការបញ្ចប់នៃអំណាចហាន។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សេដ្ឋកិច្ចរាជវង្សមិងពឹងផ្អែកលើកសិកម្មជាចម្បង តែពាណិជ្ជកម្មក៏បានរីកចម្រើនយ៉ាងខ្លាំងដែរ។ តាមវិគីភីឌា នៅសតវត្សទី ១៦ លំហូរចេញនៃប្រាក់ពីទ្វីបអាមេរិកតាមរយៈពួកពាណិជ្ជករអឺរ៉ុបបានជំរុញសេដ្ឋកិច្ចចិនឲ្យពង្រីក ហើយបានផ្លាស់ប្តូរប្រព័ន្ធរូបិយវត្ថុទៅរកការប្រើប្រាស់ប្រាក់ជាមធ្យោបាយទូទាត់សំខាន់។ ឧស្សាហកម្មប៉សឺឡែន (porcelain) ជាពិសេសប្រភេទសនិងខៀវ (blue-and-white) បានក្លាយជាទំនិញនាំចេញដ៏ល្បីល្បាញទូទាំងពិភពលោក ហើយរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ គ្រឿងប៉សឺឡែនសម័យមិងនៅតែមានតម្លៃខ្ពស់។ ការលក់សូត្រនិងតែក៏ជាផ្នែកមួយនៃពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិដ៏សំខាន់ផងដែរ។

ផ្នែកវប្បធម៌វិញ សម័យមិងត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាយុគសម័យមាសនៃអក្សរសិល្ប៍ចិន។ វិគីភីឌាបានរាយការណ៍ថា រឿងប្រលោមលោកធំៗដូចជា "និទានបីសាច់" (Romance of the Three Kingdoms) "វីរជនក្ប្បនទឹក" (Water Margin) និង "ដំណើរទៅទិសខាងលិច" (Journey to the West) ត្រូវបានសរសេរឡើងក្នុងរាជវង្សនេះ។ ក្នុងសិល្បៈគំនូរ វិចិត្រករដូចជា ឈាង ចូវ (Shen Zhou) និង ឈាវ អ៊ីង (Qiu Ying) បានបង្កើតស្នាដៃឆ្នើម។ ការប្រឡងជ្រើសរើសមន្ត្រី (civil service examinations) ដែលផ្តោតលើការសិក្សាខុងជឺនិយម (Confucianism) បានក្លាយជាមាគ៌ាសំខាន់សម្រាប់ការឡើងកាន់តំណែងក្នុងរដ្ឋាភិបាល។ ស្ថាបត្យកម្មដូចជាព្រះរាជវាំងហាមឃាត់ និងសុសានមិង (Ming tombs) នៅជិតប៉េកាំង ក៏ជាសមិទ្ធផលដែលបង្ហាញពីភាពរុងរឿងនេះដែរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

សព្វថ្ងៃនេះ សម្បត្តិវប្បធម៌និងស្ថាបត្យកម្មពីសម័យរាជវង្សមិងបានទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចររាប់លាននាក់មកកាន់ប្រទេសចិន។ តាមវិគីភីឌា មហាកំផែង ព្រះរាជវាំងហាមឃាត់ និងសុសានមិងត្រូវបានចុះបញ្ជីជាសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌពិភពលោកដោយអង្គការយូណេស្កូ (UNESCO)។ លើសពីនេះ ស្នាដៃអក្សរសិល្ប៍និងសិល្បៈពីសម័យនេះនៅតែបន្តមានឥទ្ធិពលលើវប្បធម៌ចិនសម័យទំនើប។

សម្រាប់ប្រជាជនខ្មែរ ទំនាក់ទំនងប្រវត្តិសាស្ត្ររវាងរាជវង្សមិងនិងកម្ពុជាមានសារៈសំខាន់។ តាមវិគីភីឌា បេសកកម្មរបស់ចេង ហឺ បានមកដល់កម្ពុជា ហើយបានបង្កើតទំនាក់ទំនងសួយសារអាករ (tributary relations) រវាងចក្រភពទាំងពីរ។ កំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រទាំងនេះបង្ហាញពីការផ្លាស់ប្តូរវប្បធម៌និងពាណិជ្ជកម្មដ៏យូរលង់រវាងប្រជាជាតិទាំងពីរ។