KhmerPulse

ចង្វាក់ខ្មែរ

សំយោគ​ពហុ​ទស្សនៈ · ប្រភព​អន្តរជាតិ​ តំបន់​ និង​កម្ពុជា

ច្បាប់១៦ មិថុនា ២០២៦ ព័ត៌មានពិភពលោក ច្រើនទស្សនៈ ជាភាសាខ្មែរ No. ១៦ មិថុនា ២០២៦

ថ្ងៃនេះ ក្នុង ប្រវត្តិសាស្ត្រ ៖ កងទ័ព រាជវង្សមិង ដណ្ដើម បាន នគរ ដាយងួរ ចាប់ បាន អធិរាជ ហូគួយលី

កាលពី ជាង ៦០០ ឆ្នាំ មុន នៅ ឆ្នាំ ១៤០៧ កងទ័ព នៃ រាជវង្ស មិង របស់ ចិន បាន វាយដណ្ដើមនគរដាយងួរ ចាប់បានអធិរាជហូគួយលី និង ប្រែក្លាយ ទឹកដី នេះ ទៅ ជា ខេត្ត របស់ ខ្លួន អស់ រយៈពេល ពីរ ទសវត្សរ៍ ។

Synthesized from

Wikipedia·Wikipedia·Wikipedia·Wikipedia·Wikipedia

On January 31, 2025, the LBJ Library hosted a day of professional development that featured teachable moments from the Vietnam War. Educators gathered at the LBJ Library to hear from Vietnam history
ប្រភព: Wikimedia Commons

នៅថ្ងៃដូចគ្នានេះក្នុងឆ្នាំ ១៤០៧ កងទ័ពនៃរាជវង្សមិងរបស់ចិនបានទទួលជ័យជម្នះយ៉ាងដាច់អហង្គលើនគរដាយងួរ (Đại Ngu) ដោយចាប់បានស្ថាបនិករាជវង្សហូ គឺអធិរាជហូគួយលី។ តាមអត្ថបទសព្វវចនាធិប្បាយវិគីភីឌាស្ដីពី«ការដណ្ដើមកាន់កាប់របស់រាជវង្សមិង» ព្រឹត្តិការណ៍នេះបានបញ្ចប់រជ្ជកាលដ៏ខ្លីនៃរាជវង្សហូ ហើយបានចាប់ផ្ដើមសម័យកាលនៃការត្រួតត្រារបស់ចិនលើវៀតណាមជាលើកទីបួន ដែលអូសបន្លាយរហូតដល់ឆ្នាំ ១៤២៨។

ការធ្លាក់ចុះនៃរាជវង្សត្រឹងនៅចុងសតវត្សរ៍ទី ១៤ បានបង្កើតឱកាសដល់មន្ត្រីដែលមានមហិច្ឆតាខ្ពស់។ អត្ថបទវិគីភីឌាស្ដីពីហូគួយលីបានពណ៌នាថា លោកធ្លាប់ជាមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់និងជាឧត្តមសេនីយ៍យោធាដ៏ជោគជ័យរបស់រាជវង្សនេះ ដោយបានចូលរួមប្រយុទ្ធក្នុងសង្គ្រាមចាម-វៀតណាមពីឆ្នាំ ១៣៦៧ ដល់ ១៣៩០។ ដោយប្រើឥទ្ធិពល និងបទពិសោធន៍ទាំងនេះ លោកបានធ្វើរដ្ឋប្រហារដណ្ដើមរាជបល្លង្កបាននៅឆ្នាំ ១៤០០។

បន្ទាប់ពីឡើងកាន់អំណាច ហូគួយលីបានស្ថាបនារាជវង្សថ្មី គឺរាជវង្សហូ ហើយប្ដូរឈ្មោះប្រទេសទៅជាដាយងួរ។ តាមអត្ថបទវិគីភីឌាអំពីរាជវង្សហូ លោកបានដាក់រាជ្យឲ្យបុត្រាទីពីរឈ្មោះ ហូហានធឿង នៅឆ្នាំ ១៤០១ ប៉ុន្តែលោកនៅតែរក្សាអំណាចពិតប្រាកដជាអ្នកដឹកនាំកំពូល។ បុត្រាច្បងរបស់លោក គឺ ហូង្វៀនទ្រឹង ត្រូវបានតែងតាំងជាឧត្តមសេនីយ៍ធំនៃកងទ័ព។ យ៉ាងណាមិញ ការផ្លាស់ប្ដូរនេះមិនបានទទួលការគាំទ្រពីពួកអភិជនដែលស្មោះស្ម័គ្រនឹងរាជវង្សត្រឹងឡើយ ដែលបង្កឲ្យមានភាពតានតឹងនយោបាយយ៉ាងខ្លាំង។

រាជវង្សមិងក្រោមការដឹកនាំរបស់អធិរាជយ៉ុងឡី (Yongle) បានឆ្លៀតឱកាសពីស្ថានការណ៍នេះ។ តាមអត្ថបទវិគីភីឌាស្ដីពីការដណ្ដើមកាន់កាប់ ពួកមិងបានអះអាងជាសាធារណៈថាខ្លួនមកធ្វើអន្តរាគមន៍ដើម្បីស្ដាររាជវង្សត្រឹងឡើងវិញ ប៉ុន្តែគោលដៅពិតប្រាកដគឺការបញ្ចូលទឹកដីវៀតណាមទៅក្នុងចក្រភពរបស់ខ្លួន។ នៅឆ្នាំ ១៤០៦ កងកម្លាំងឈ្លានពានដ៏ធំរបស់មិងបានវាយលុកចូលតាមផ្លូវគោកនិងផ្លូវទឹកឆ្ពោះទៅកាន់ដាយងួរ។

អ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រសម័យទំនើបបានទទួលស្គាល់ថាសង្គ្រាមនេះជាជម្លោះដ៏សំខាន់មួយនៃចុងយុគសម័យកណ្ដាល។ យោងតាមអត្ថបទវិគីភីឌាដដែល ភាគីទាំងពីរបានប្រើប្រាស់បច្ចេកវិទ្យាយោធាដ៏ទំនើបបំផុតនាសម័យនោះ ដោយពួកមិងមានអាវុធដែលជឿនលឿនជាងគេនៅលើពិភពលោក រួមមានកាំភ្លើង គ្រឿងផ្ទុះ និងនាវាចម្បាំង។ ទោះបីកងទ័ពដាយងួរបានតស៊ូយ៉ាងក្លាហានក្ដី កម្លាំងបាញ់ដ៏ខ្លាំងក្លានិងអង្គការយោធាដ៏ល្អរបស់មិងបានយកឈ្នះលើពួកគេជាបន្តបន្ទាប់។

នៅទីបំផុតនៅឆ្នាំ ១៤០៧ កងទ័ពមិងបានចាប់បានអតីតអធិរាជហូគួយលីព្រមទាំងបុត្រារបស់ទ្រង់។ តាមអត្ថបទវិគីភីឌាអំពីហូគួយលី ព្រះអង្គនិងក្រុមរាជវង្សត្រូវបាននិរទេសទៅកាន់ប្រទេសចិន ជាកន្លែងដែលពួកទ្រង់បានរស់នៅរហូតដល់ចុងជីវិត។ ការដួលរលំនៃរាជវង្សហូគឺជាការបញ្ចប់មួយរំពេចចំពោះការពិសោធដ៏ខ្លីរបស់ពួកគេ ហើយទឹកដីដាយងួរត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុងចក្រភពមិង។

ភ្លាមៗបន្ទាប់ពីការកាន់កាប់ រាជវង្សមិងបានរៀបចំទឹកដីដែលដណ្ដើមបានឲ្យក្លាយជាខេត្តមួយឈ្មោះថា ជាវជី (Jiaozhi)។ តាមអត្ថបទវិគីភីឌាស្ដីពី«អំណាចចិនលើកទីបួន» ការគ្រប់គ្រងរបស់មិងបានប្រព្រឹត្តទៅពីឆ្នាំ ១៤០៧ ដល់ ១៤២៨ ហើយពួកគេបានដាក់ចេញគោលនយោបាយចិនភាវូបនីយកម្មយ៉ាងតឹងរឹង។ នៅក្រោមការគ្រប់គ្រងនេះ ភាសាចិន ប្រព័ន្ធរដ្ឋបាល និងប្រពៃណីចិនត្រូវបានបង្ខំឲ្យប្រជាជនក្នុងតំបន់អនុវត្តតាម ដែលបង្កឲ្យមានការមិនសប្បាយចិត្តយ៉ាងខ្លាំង។

យ៉ាងណាក៏ដោយ ការត្រួតត្រាពីបរទេសនេះមិនបានស្ងប់សុខឡើយ។ ការបះបោរជាច្រើនលើកបានផ្ទុះឡើងពាសពេញទឹកដី ដែលគួរឲ្យកត់សម្គាល់ជាងគេគឺការតស៊ូដឹកនាំដោយលេឡយ (Lê Lợi) ដែលក្រោយមកក្លាយជាវីរបុរសជាតិវៀតណាម។ តាមអត្ថបទវិគីភីឌាដដែល លេឡយបានធ្វើសង្គ្រាមទ័ពព្រៃអូសបន្លាយអស់រយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំ រហូតដល់ខែមេសា ឆ្នាំ ១៤២៨ ទើបបានបណ្ដេញកងទ័ពមិងចេញពីទឹកដីវៀតណាម ហើយស្ថាបនារាជវង្សលេ (Lê) ឡើងជារបបថ្មី។

មរតកនៃសម័យកាលនេះបានបន្សល់ទុកនូវស្លាកស្នាមយ៉ាងជ្រៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម។ តាមអត្ថបទវិគីភីឌាស្ដីពីរាជវង្សហូ បន្ទាយថ្មរបស់រាជវង្សនេះនៅខេត្តថាញ់ហ្វា (Thanh Hóa) ត្រូវបានអង្គការយូណេស្កូចុះជាសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌពិភពលោកនៅឆ្នាំ ២០១១ ដែលបញ្ជាក់ពីតម្លៃជាប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់វា។ ព្រឹត្តិការណ៍ឆ្នាំ ១៤០៧ ត្រូវបានចងចាំថាជានិមិត្តរូបនៃការជិះជាន់ពីបរទេសនិងការតស៊ូដើម្បីឯករាជ្យរបស់ប្រជាជនវៀតណាម។

នៅក្នុងបរិបទធំជាងនេះ ការដណ្ដើមកាន់កាប់ដាយងួរដោយរាជវង្សមិងមិនគ្រាន់តែជាជម្លោះយោធាប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែវាបានផ្លាស់ប្ដូរផែនទីនយោបាយអាស៊ីអាគ្នេយ៍ និងបង្កើតនូវគំរូមួយនៃការតស៊ូប្រឆាំងនឹងអនុត្តរភាពចិន ដែលបន្តមានឥទ្ធិពលរហូតដល់សម័យក្រោយ។ វាក៏បានជួយពង្រឹងអត្តសញ្ញាណជាតិវៀតណាម និងស្មារតីឯករាជ្យដែលមានរហូតដល់បច្ចុប្បន្ននេះ។

ប្រភពទាំងអស់ All 5 sources

  1. Wikipedia Ming_dynasty ១ មករា ១៤០៧
  2. Wikipedia Ming_conquest_of_Đại_Ngu ១ មករា ១៤០៧
  3. Wikipedia Hồ_dynasty ១ មករា ១៤០៧
  4. Wikipedia Hồ_Quý_Ly ១ មករា ១៤០៧
  5. Wikipedia Fourth_Era_of_Northern_Domination ១ មករា ១៤០៧