សង្គ្រាមត្រជាក់

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា សង្គ្រាមត្រជាក់ គឺជារយៈពេលនៃការប្រកួតប្រជែងភូមិសាស្ត្រនយោបាយរវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងសហភាពសូវៀត ព្រមទាំងសម្ព័ន្ធមិត្តរៀងៗខ្លួន ចាប់តាំងពីក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ រហូតដល់ការរំលាយសហភាពសូវៀតនៅឆ្នាំ១៩៩១។ ពាក្យថា "សង្គ្រាមត្រជាក់" ត្រូវបានប្រើដោយសារគ្មានការប្រយុទ្ធដោយផ្ទាល់រវាងមហាអំណាចទាំងពីរនោះទេ ប៉ុន្តែភាគីទាំងពីរបានគាំទ្រភាគីផ្ទុយគ្នានៅក្នុងជម្លោះតំបន់ដែលហៅថា "សង្គ្រាមប្រូកស៊ី"។ ក្រៅពីការតស៊ូដើម្បីឥទ្ធិពលមនោគមវិជ្ជា និងសេដ្ឋកិច្ច សង្គ្រាមត្រជាក់ក៏មានការប្រណាំងសព្វាវុធ ការប្រកួតប្រជែងផ្នែកបច្ចេកវិទ្យាដូចជាការរត់ប្រណាំងអវកាស ចារកម្ម យុទ្ធនាការឃោសនា និងការដាក់ទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ចជាដើម។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

វិគីភីឌាបានរាយការណ៍ថា ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ទ្វីបអឺរ៉ុបត្រូវបានបែងចែកដោយ "វាំងននដែក" (Iron Curtain) ដែលជាពាក្យប្រើដំបូងដោយអតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រីចក្រភពអង់គ្លេស លោក Winston Churchill។ ប្លុកខាងលិចដឹកនាំដោយសហរដ្ឋអាមេរិក រួមមានបណ្តាប្រទេសអឺរ៉ុបខាងលិចដែលមានរបបប្រជាធិបតេយ្យសេរី និងសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ។ រីឯប្លុកខាងកើតដឹកនាំដោយសហភាពសូវៀត គឺជាបណ្តុំប្រទេសកុម្មុយនីស្តនៅអឺរ៉ុបកណ្តាល និងខាងកើត ដែលមានរបបផ្តាច់ការ និងសេដ្ឋកិច្ចផែនការកណ្តាល។ សម្ព័ន្ធយោធាអង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង (ណាតូ) ត្រូវបានបង្កើតនៅឆ្នាំ១៩៤៩ ដើម្បីការពារអឺរ៉ុបខាងលិចពីការគំរាមកំហែងរបស់សូវៀត។ ជាការឆ្លើយតប សហភាពសូវៀតបានបង្កើតសម្ព័ន្ធវ៉ាសូវីនៅឆ្នាំ១៩៥៥។ សង្គ្រាមត្រជាក់មិនត្រឹមតែកើតលើទ្វីបអឺរ៉ុបប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងបានរាលដាលទៅអាស៊ី អាហ្វ្រិក និងអាមេរិកឡាទីន តាមរយៈសង្គ្រាមប្រូកស៊ី និងការគាំទ្រចលនាបដិវត្តន៍ ឬរដ្ឋាភិបាលផ្តាច់ការ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

វិគីភីឌាបានរៀបរាប់ថា ចំណុចចាប់ផ្តើមនៃសង្គ្រាមត្រជាក់ គឺក្រោយពេលសង្គ្រាមលោកលើកទី២ នៅពេលសម្ព័ន្ធមិត្តមិនអាចឯកភាពគ្នាលើការរៀបចំអនាគតអឺរ៉ុប ជាពិសេសករណីអាល្លឺម៉ង់។ វិបត្តិប៊ែរឡាំងឆ្នាំ១៩៤៨-១៩៤៩ គឺជាវិបត្តិធំដំបូង នៅពេលសហភាពសូវៀតបានបិទផ្លូវគោកចូលក្រុងប៊ែរឡាំងខាងលិច ហើយលោកខាងលិចបានឆ្លើយតបដោយការដឹកស្បៀងតាមយន្តហោះ។ នៅឆ្នាំ១៩៤៩ សហភាពសូវៀតបានសាកល្បងគ្រាប់បែកនុយក្លេអ៊ែរលើកដំបូង ដោយបញ្ចប់ភាពផ្តាច់មុខនុយក្លេអ៊ែររបស់សហរដ្ឋអាមេរិក។ ទសវត្សឆ្នាំ១៩៥០ បានឃើញសង្គ្រាមកូរ៉េ (១៩៥០-១៩៥៣) ជាសង្គ្រាមប្រូកស៊ីធំដំបូង ការបះបោរនៅហុងគ្រីឆ្នាំ១៩៥៦ ដែលត្រូវរថក្រោះសូវៀតបង្ក្រាប និងការបង្កើតជញ្ជាំងប៊ែរឡាំងនៅឆ្នាំ១៩៦១។ ចំណុចកំពូលនៃភាពតានតឹងគឺវិបត្តិមីស៊ីលគុយបានៅឆ្នាំ១៩៦២ ដែលពិភពលោកស្ទើរធ្លាក់ចូលសង្គ្រាមនុយក្លេអ៊ែរ។ សង្គ្រាមវៀតណាម (១៩៥៥-១៩៧៥) បានក្លាយជាសង្គ្រាមប្រូកស៊ីដ៏រ៉ាំរ៉ៃ និងមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងលើមតិសាធារណៈសកល។

ក្នុងទសវត្សឆ្នាំ១៩៧០ មានរយៈពេល "បន្ធូរបន្ថយភាពតានតឹង" (détente) រវាងមហាអំណាចទាំងពីរ ដែលនាំឱ្យមានកិច្ចព្រមព្រៀងកំណត់អាវុធយុទ្ធសាស្ត្រ (SALT) និងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការអវកាស។ ប៉ុន្តែភាពតានតឹងបានកើតឡើងម្តងទៀតជាមួយការឈ្លានពានអាហ្វហ្គានីស្ថានរបស់សហភាពសូវៀតនៅឆ្នាំ១៩៧៩។ ទសវត្សឆ្នាំ១៩៨០ បានចាប់ផ្តើមជាមួយគោលនយោបាយឈ្លានពានរបស់ប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិក Ronald Reagan ដែលបានហៅសហភាពសូវៀតថាជា "ចក្រភពអាក្រក់" និងបានផ្តួចផ្តើមគម្រោងការពារអវកាស (SDI)។ ប៉ុន្តែការឡើងកាន់អំណាចរបស់លោក Mikhail Gorbachev នៅឆ្នាំ១៩៨៥ បាននាំមកនូវកំណែទម្រង់ "perestroika" និង "glasnost" និងការចរចាជាមួយលោក Reagan ដែលនាំឱ្យមានសន្ធិសញ្ញាកម្ចាត់មីស៊ីលរយៈពេលមធ្យម (INF) នៅឆ្នាំ១៩៨៧។ នៅឆ្នាំ១៩៨៩ រលកបដិវត្តន៍ប្រជាធិបតេយ្យបានបោកបក់អឺរ៉ុបខាងកើត ហើយជញ្ជាំងប៊ែរឡាំងបានដួលរលំ។ ទីបំផុត សហភាពសូវៀតត្រូវបានរំលាយជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី២៦ ធ្នូ ១៩៩១ ដែលបានបញ្ចប់សង្គ្រាមត្រជាក់ជាស្ថាពរ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា ការប្រកួតប្រជែងរវាងមហាអំណាចទាំងពីរមិនកំណត់ត្រឹមយោធាទេ តែថែមទាំងវិស័យសេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌ទៀតផង។ នៅអឺរ៉ុប សហរដ្ឋអាមេរិកបានអនុវត្តផែនការ Marshall ដើម្បីស្តារសេដ្ឋកិច្ចអឺរ៉ុបខាងលិចឡើងវិញ និងទប់ស្កាត់ការរីករាលដាលនៃកុម្មុយនីស្ត។ សហភាពសូវៀតបានឆ្លើយតបដោយបង្កើតក្រុមប្រឹក្សាសេដ្ឋកិច្ចជំនួយទៅវិញទៅមក (Comecon) សម្រាប់បណ្តាប្រទេសកុម្មុយនីស្ត។ ការដាក់ទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ច ដូចជាការហ៊ុមព័ទ្ធគុយបា ក៏ជាឧបករណ៍នៃសង្គ្រាមត្រជាក់ដែរ។

ផ្នែកវប្បធម៌ ការប្រណាំងអវកាសបានក្លាយជានិមិត្តរូបនៃឧត្តមភាពបច្ចេកវិទ្យា៖ សហភាពសូវៀតបានបាញ់បង្ហោះផ្កាយរណប Sputnik ១ នៅឆ្នាំ១៩៥៧ ហើយសហរដ្ឋអាមេរិកបានចុះចតមនុស្សលើព្រះច័ន្ទនៅឆ្នាំ១៩៦៩។ ការឃោសនា និងសង្គ្រាមចិត្តសាស្ត្រ បានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការប្រកួតប្រជែងដណ្តើមឥទ្ធិពលលើប្រជាជន។ លើសពីនេះ ការធ្វើពហិការព្រឹត្តិការណ៍កីឡាអូឡាំពិក (ដូចជាសហរដ្ឋអាមេរិកមិនចូលរួមអូឡាំពិកទីក្រុងមូស្គូឆ្នាំ១៩៨០ និងសហភាពសូវៀតមិនចូលរួមអូឡាំពិកទីក្រុងឡូសអេនជឺលេសឆ្នាំ១៩៨៤) ក៏ជាផ្នែកមួយនៃការប្រកួតប្រជែងនយោបាយតាមរយៈកីឡា។ សង្គ្រាមត្រជាក់ក៏បានជំរុញឱ្យមានការផលិតភាពយន្ត តន្ត្រី និងស្នាដៃអក្សរសិល្ប៍ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីការភ័យខ្លាច និងក្តីសង្ឃឹមនៃយុគសម័យនុយក្លេអ៊ែរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា ការបញ្ចប់សង្គ្រាមត្រជាក់បានបង្កើតឱ្យមានការផ្លាស់ប្តូរព្រំដែនជាតិសំខាន់ៗ ដោយសារការរំលាយសហភាពសូវៀត យូហ្គោស្លាវី និងឆេកូស្លូវ៉ាគី នាំឱ្យកើតរដ្ឋឯករាជ្យថ្មីៗជាច្រើន។ អង្គការណាតូ និងសហភាពអឺរ៉ុបបានពង្រីកឥទ្ធិពលទៅទិសខាងកើត ដោយទទួលយកអតីតសមាជិកនៃសម្ព័ន្ធវ៉ាសូវី។ ការផ្លាស់ប្តូរទាំងនេះបានបង្កើតឱ្យមានរចនាសម្ព័ន្ធសណ្តាប់ធ្នាប់ពិភពលោកថ្មី ដែលនៅតែមានឥទ្ធិពលដល់នយោបាយនិងសន្តិសុខសកលរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។ មេរៀនពីសង្គ្រាមត្រជាក់ រួមទាំងគ្រោះថ្នាក់នៃការប្រកួតប្រជែងនុយក្លេអ៊ែរ និងសារៈសំខាន់នៃការទូត នៅតែជាមូលដ្ឋានសម្រាប់ស្វែងយល់បញ្ហាប្រឈមក្នុងតំបន់ ដូចជាទំនាក់ទំនងរវាងរុស្ស៊ី និងលោកខាងលិចជាដើម។