ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

សាំយូអែល ហឺន គឺជាអ្នករុករក អ្នកជួញដូររោមសត្វ អ្នកនិពន្ធ និងធម្មជាតិវិទូជនជាតិអង់គ្លេស ដែលបានចូលរួមជាមួយក្រុមហ៊ុនហាដសាន់បេ (Hudson's Bay Company)។ តាមវិគីភីឌា លោកហឺន ត្រូវបានគេស្គាល់ជាចម្បងសម្រាប់ដំណើររុករកតាមផ្លូវគោកដ៏សំខាន់ទៅកាន់មហាសមុទ្រអាកទិក ដែលគាត់បានធ្វើនៅចន្លោះឆ្នាំ ១៧៧០ ដល់ ១៧៧២។ ដោយសម្រេចបានដំណើរនេះ គាត់បានក្លាយជាជនជាតិអឺរ៉ុបដំបូងគេដែលធ្វើដំណើរតាមគោកទៅដល់មហាសមុទ្រអាកទិក តាមដងទន្លេកូពើម៉ាញ (Coppermine River)។ បន្ថែមពីលើនេះ កំណត់ហេតុដ៏លម្អិតរបស់គាត់អំពីដំណើរនេះ បានផ្តល់នូវការពិពណ៌នាអំពីភូមិសាស្ត្រ សត្វព្រៃ និងជីវិតរបស់ជនជាតិដើមនៅតំបន់ភាគខាងជើងនៃប្រទេសកាណាដាបច្ចុប្បន្ន ដែលធ្វើឲ្យស្នាដៃរបស់គាត់មានតម្លៃជាប្រវត្តិសាស្ត្ររហូតដល់សព្វថ្ងៃ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

លោកសាំយូអែល ហឺន កើតនៅឆ្នាំ ១៧៤៥ នៅទីក្រុងឡុងដ៍ ប្រទេសអង់គ្លេស។ តាមវិគីភីឌា គាត់បានចាប់ផ្តើមជីវិតធ្វើការនៅក្នុងកងទ័ពជើងទឹកអង់គ្លេសតាំងពីអាយុ ១១ ឆ្នាំ ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាម ៧ ឆ្នាំ។ ក្រោយមក គាត់បានចូលបម្រើការនៅក្រុមហ៊ុនហាដសាន់បេ ក្នុងឆ្នាំ ១៧៦៦ ដោយដំបូងធ្វើជាជំនួយការប្រតិបត្តិការ ហើយក្រោយមកត្រូវបានតម្លើងឋានន្តរស័ក្តិជាប្រធានប៉ុស្តិ៍ជួញដូរ។ តួនាទីចម្បងរបស់គាត់គឺត្រូវបានតែងតាំងឲ្យស្វែងរកប្រភពរ៉ែស្ពាន់ និងផ្លូវទឹកឆ្លងកាត់ទ្វីបទៅកាន់មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក ប៉ុន្តែគាត់ក៏បានក្លាយជាអ្នកសង្កេតការណ៍ធម្មជាតិដ៏ប៉ិនប្រសប់ ដោយបានប្រមូលគំរូរុក្ខជាតិនិងសត្វ និងកត់ត្រាលម្អិតអំពីវប្បធម៌ជនជាតិដើម។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ដំណើររុករកដ៏សំខាន់របស់លោកហឺន ចាប់ផ្តើមជាផ្លូវការនៅឆ្នាំ ១៧៦៩ នៅពេលដែលគាត់ទទួលបញ្ជាពីក្រុមហ៊ុនហាដសាន់បេ ឲ្យដឹកនាំក្រុមទៅស្វែងរកអណ្តូងរ៉ែស្ពាន់នៅភាគពាយ័ព្យនៃតំបន់ហាដសាន់បេ។ តាមវិគីភីឌា ដំណើរពីរលើកដំបូង (ឆ្នាំ ១៧៦៩ និង ១៧៧០) ត្រូវបរាជ័យដោយសារការខ្វះខាតស្បៀង ការបាត់បង់ឧបករណ៍ និងការលំបាកក្នុងការរុករកតំបន់ដែលមិនស្គាល់។ ប៉ុន្តែដំណើរទីបី ដែលគាត់បានចេញដំណើរនៅខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៧៧០ ជាមួយមគ្គុទ្ទេសក៍ជនជាតិដើមឈ្មោះ ម៉ាត់ណាប៊ី (Matonabbee) បានទទួលជោគជ័យ។ ពួកគេបានធ្វើដំណើរតាមតំបន់ព្រៃនិងទន្លេកក អស់រយៈពេលជាងមួយឆ្នាំ ហើយបានទៅដល់មាត់ទន្លេកូពើម៉ាញ ដែលហូរចូលមហាសមុទ្រអាកទិក នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ ១៧៧១។ ការធ្វើដំណើរនេះមិនត្រឹមតែបានបញ្ជាក់ថាតំបន់អាកទិកអាចទៅដល់តាមផ្លូវគោកប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងបានបង្ហាញពីភាពចាំបាច់នៃចំណេះដឹងជនជាតិដើមក្នុងការរុករកតំបន់ទាំងនោះ។

ព្រឹត្តិការណ៍ដ៏សោកសៅមួយនៅក្នុងដំណើរទីបី គឺការសម្លាប់រង្គាល់នៅទឹកធ្លាក់ប្លឌី (Bloody Falls) នៅថ្ងៃទី ១៧ កក្កដា ១៧៧១។ តាមកំណត់ហេតុរបស់លោកហឺន ក្រុមនាក់នាងជីពវីយ៉ាន (Chipewyan Dene) ដែលធ្វើដំណើរជាមួយគាត់ បានវាយប្រហារជំរំជនជាតិអ៊ីនុយអ៊ីត ដោយសម្លាប់បុរស ស្ត្រី និងកុមារប្រហែល ២០ នាក់។ លោកហឺនបានសម្តែងការសោកស្តាយចំពោះហិង្សានេះ ប៉ុន្តែមិនអាចបញ្ឈប់វាបានទេ។ ឈ្មោះ "Bloody Falls" ត្រូវបានគាត់ដាក់ឲ្យទីតាំងនោះ ជាការរំឭកដល់ឧក្រិដ្ឋកម្មដ៏រន្ធត់នេះ។

បន្ទាប់ពីដំណើររុករកដ៏លំបាក លោកហឺនបានវិលត្រឡប់មកកាន់បន្ទាយព្រីនស៍អូហ្វវែល (Prince of Wales Fort) ដែលជាបន្ទាយធំរបស់ក្រុមហ៊ុនហាដសាន់បេ នៅឆ្នេរហាដសាន់បេ។ នៅទីនោះ គាត់បានទទួលតំណែងជាអភិបាលនៅឆ្នាំ ១៧៧៥។ ទោះយ៉ាងណា ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមបដិវត្តន៍អាមេរិក ដោយប្រឈមមុខនឹងការវាយប្រហារពីកម្លាំងនាវាបារាំងដ៏ខ្លាំងក្លា លោកហឺនបានសម្រេចចុះចាញ់បន្ទាយនៅឆ្នាំ ១៧៨២ ដោយគ្មានការបាញ់ប្រហារ ដើម្បីការពារអាយុជីវិតមនុស្ស។ គាត់ត្រូវបានចាប់ឃុំខ្លួន ហើយក្រោយមកដោះលែង ហើយបានត្រឡប់ទៅប្រទេសអង់គ្លេសវិញក្នុងឆ្នាំ ១៧៨៧ ដើម្បីសរសេរកំណត់ហេតុរបស់គាត់។ សៀវភៅ "A Journey from Prince of Wales's Fort in Hudson's Bay to the Northern Ocean" ត្រូវបានបញ្ចប់បន្តិចមុនមរណភាពរបស់គាត់នៅឆ្នាំ ១៧៩២ ហើយត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយដោយមិត្តភក្តិនៅឆ្នាំ ១៧៩៥។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ស្នាដៃរបស់លោកសាំយូអែល ហឺន នៅតែមានឥទ្ធិពលនិងភាពពាក់ព័ន្ធក្នុងសម័យទំនើបនេះ។ កំណត់ហេតុធ្វើដំណើររបស់គាត់ ជាពិសេសការពិពណ៌នាអំពីជីវិតជនជាតិដើម ត្រូវបានអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រ និងអ្នកនរវិទ្យាប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយ ដើម្បីស្វែងយល់ពីវប្បធម៌បុរេអាណានិគមនៅភាគខាងជើងកាណាដា។ តាមវិគីភីឌា សៀវភៅនេះក៏បានផ្តល់ព័ត៌មានដំបូងគេអំពីសត្វមួយចំនួនដូចជា គោមុស (musk ox) និងរុក្ខជាតិអាកទិកផ្សេងៗ។

នៅប៉ុន្មានទសវត្សរ៍ថ្មីៗនេះ ប្រវត្តិនៃការរុករកអាណានិគម រួមទាំងដំណើររបស់លោកហឺន ត្រូវបានពិនិត្យឡើងវិញតាមរយៈកញ្ចក់នៃការតស៊ូដើម្បីសិទ្ធិជនជាតិដើម។ កន្លែងដូចជាទឹកធ្លាក់ប្លឌី បានក្លាយជានិមិត្តរូបនៃអំពើហិង្សាដែលកើតចេញពីការជួបប្រទះរវាងវប្បធម៌ និងការប្រកួតប្រជែងដណ្តើមធនធាន។ សម្រាប់អ្នកអានខ្មែរ ការស្វែងយល់ពីឥទ្ធិពលនៃអាណានិគមនិយមទៅលើសង្គមជនជាតិដើមភាគតិច អាចផ្តល់ជាកញ្ចក់ឆ្លុះបញ្ចាំងដ៏មានតម្លៃ ដោយសារតែប្រទេសកម្ពុជាក៏មានក្រុមជនជាតិដើមភាគតិចដែលមានបទពិសោធន៍ប្រហាក់ប្រហែលគ្នាក្នុងការការពារសិទ្ធិនិងអត្តសញ្ញាណរបស់ពួកគេ។ ការសិក្សាពីប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់លោកហឺន ក៏រំឭកយើងអំពីសារៈសំខាន់នៃការកត់ត្រានិងរក្សាចំណេះដឹងជនជាតិដើម និងការគោរពសិទ្ធិមនុស្សជាមូលដ្ឋាន។