ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

អាណានិគមនិយម (Colonialism) គឺជាការអនុវត្តនៃការពង្រីក និងការថែរក្សាការគ្រប់គ្រងលើទឹកដី និងប្រជាជនមួយ ដោយប្រជាជនមួយផ្សេងទៀត តាមរយៈមធ្យោបាយផ្នែកនយោបាយ សង្គម សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌ ដើម្បីបម្រើផលប្រយោជន៍ដែលកំណត់នៅមជ្ឈមណ្ឌលអំណាចដ៏ឆ្ងាយ (metropole)។ តាមវិគីភីឌា អ្នកគ្រប់គ្រងទាំងនោះក៏អះអាងថាខ្លួនមានភាពខ្ពស់ជាងប្រជាជនដែលត្រូវគ្រប់គ្រងផងដែរ។

លក្ខណៈសម្គាល់មួយទៀត គឺថា ទោះបីជាអាណានិគមនិយមជាញឹកញាប់ជាគម្រោងនៃចក្រពត្តិនិយម (imperialism) ក្តី វាដំណើរការតាមរយៈការបែងចែកឱ្យខុសគ្នារវាងទឹកដី និងប្រជាជនដែលជាគោលដៅ និងទឹកដី និងប្រជាជនរបស់អ្នកអាណានិគមខ្លួនឯង។ តាមវិគីភីឌា ជាជាងការបញ្ចូលទឹកដីត្រង់ៗ ដំណើរការនេះជាធម្មតាបញ្ចប់ដោយការរៀបចំប្រជាជនក្រោមការគ្រប់គ្រងឱ្យស្ថិតក្នុងអាណានិគម ដែលបែកដាច់ពីមជ្ឈមណ្ឌលអំណាចរបស់អ្នកគ្រប់គ្រង។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ភូមិសាស្ត្រនៃអាណានិគមនិយម ត្រូវបានកំណត់ដោយចម្ងាយរវាងមជ្ឈមណ្ឌលអំណាច និងទឹកដីដែលត្រូវគ្រប់គ្រង។ តាមវិគីភីឌា អាណានិគមនិយមបង្កើតឡើងដោយការបែងចែកភាពខុសគ្នារវាងអ្នកគ្រប់គ្រង និងអ្នកត្រូវគ្រប់គ្រង ហើយប្រជាជនក្រោមការគ្រប់គ្រងត្រូវបានរៀបចំឱ្យស្ថិតក្នុងអាណានិគមដាច់ដោយឡែកពីមជ្ឈមណ្ឌលអំណាច។ ផែនទីប្រៀបធៀបអាហ្វ្រិករវាងឆ្នាំ ១៨៨០ និងឆ្នាំ ១៩១៣ បង្ហាញពីការផ្លាស់ប្តូរដ៏ធំនៃការគ្រប់គ្រងទឹកដីក្នុងរយៈពេលតែជាងបីទសវត្សរ៍។

សម្រាប់ប្រជាជន វិគីភីឌារៀបរាប់ថា អាណានិគមនិយមពេលខ្លះវិវត្តទៅជាអាណានិគមអ្នកតាំងទីលំនៅ (settler colonialism) ដែលអ្នកតាំងទីលំនៅមកពីមជ្ឈមណ្ឌលអំណាចមួយ ឬច្រើន ចូលកាន់កាប់ទឹកដីមួយ ដោយមានចេតនាជំនួសប្រជាជនដើមដី (Indigenous peoples) ទាំងស្រុង ឬមួយផ្នែក។ ក្នុងករណីបែបនេះ ដំណើរការនេះអាចឈានដល់អំពើប្រល័យពូជសាសន៍ ដែលបង្ហាញថាអាណានិគមនិយមមិនត្រឹមតែផ្លាស់ប្តូរព្រំដែនទឹកដីប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែអាចគំរាមកំហែងដល់អត្ថិភាពនៃប្រជាជន និងវប្បធម៌ទាំងមូល។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមឯកសារយោងរបស់វិគីភីឌា គំនូរពីឆ្នាំ ១៦៦៥ បង្ហាញពីទីស្នាក់ការពាណិជ្ជកម្មរបស់ក្រុមហ៊ុនឥណ្ឌាខាងកើតហុល្លង់ (VOC) នៅ Hugli-Chuchura ក្នុងតំបន់បេងហ្គាល់ ដោយពណ៌នាអំពីធាតុផ្សេងៗនៃអាណានិគមនិយម រួមទាំងឋានានុក្រមអំណាច និងផលប៉ះពាល់លើប្រជាជនក្រោមការគ្រប់គ្រង និងទឹកដីរបស់ពួកគេ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃអាណានិគមនិយម គឺជាដំណើរការដ៏យូរអង្វែងដែលភ្ជាប់ជាមួយការពង្រីកអំណាចចក្រពត្តិនៅទូទាំងពិភពលោក។ វិគីភីឌាពណ៌នាថា អាណានិគមនិយមជាញឹកញាប់ជាគម្រោងចក្រពត្តិនិយម ហើយវាអាចវិវត្តបន្ថែមទៅជាអាណានិគមអ្នកតាំងទីលំនៅ។ ឯកសាររូបភាពក្នុងឯកសារយោងក៏បង្ហាញពីទិដ្ឋភាពផ្សេងៗទៀតនៃប្រវត្តិសាស្ត្រនេះ ដូចជាពាណិជ្ជករទាសករនៅសេណេហ្គាល់ក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៨ និងការងារដាំអំពៅនៅ Antigua ក្នុងឆ្នាំ ១៨២៣។

នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី ២០ ប្រព័ន្ធអាណានិគមនៅតែមានវត្តមានយ៉ាងទូលំទូលាយ។ តាមវិគីភីឌា ផែនទីចក្រភព និងអាណានិគមឆ្នាំ ១៩១៤ ព្រមទាំងផែនទីអំណាចចក្រពត្តិឆ្នាំ ១៩៤៥ បង្ហាញពីវត្តមានដ៏ទូលំទូលាយនៃចក្រភព និងមហាអំណាចចក្រពត្តិនៅពេលនោះ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

ផលប្រយោជន៍សេដ្ឋកិច្ច គឺជាកម្លាំងចលករដ៏សំខាន់នៃអាណានិគមនិយម។ តាមវិគីភីឌា អាណានិគមនិយមដំណើរការដើម្បីបម្រើផលប្រយោជន៍ដែលកំណត់នៅមជ្ឈមណ្ឌលអំណាចដ៏ឆ្ងាយ ជាជាងផលប្រយោជន៍របស់ប្រជាជនក្នុងទឹកដីដែលត្រូវគ្រប់គ្រង។ គំនូរ The East Offering its Riches to Britannia ដែលគូរដោយ Spiridione Roma ក្នុងឆ្នាំ ១៧៧៨ សម្រាប់បន្ទប់ប្រជុំរបស់ក្រុមហ៊ុនឥណ្ឌាខាងកើតអង់គ្លេស បង្ហាញពីទ្រព្យសម្បត្តិពីទិសខាងកើតដែលត្រូវថ្វាយជូន Britannia ជានិមិត្តរូបនៃចក្រភពអង់គ្លេស។

វិគីភីឌាក៏រៀបរាប់ផងដែរថា អាណានិគមនិយមរួមបញ្ចូលទាំងការគ្រប់គ្រងលើផ្នែកវប្បធម៌ និងការអះអាងរបស់អ្នកគ្រប់គ្រងថាខ្លួនមានភាពខ្ពស់ជាង។ ការបែងចែកភាពខុសគ្នារវាងអ្នកគ្រប់គ្រង និងអ្នកត្រូវគ្រប់គ្រងនេះ បានបន្សល់នូវដានវប្បធម៌យូរអង្វែងក្នុងសង្គមជាច្រើននៅទូទាំងពិភពលោក ដែលនៅតែអាចមើលឃើញរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

សម្រាប់អ្នកអាននៅកម្ពុជា អាណានិគមនិយមមិនមែនជាប្រធានបទប្រវត្តិសាស្ត្រដែលដាច់ឆ្ងាយពីជីវិតបច្ចុប្បន្ននោះទេ។ កម្ពុជាធ្លាប់ស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងក្នុងយុគអាណានិគម ហើយដាននៃអតីតកាលនេះនៅតែមានវត្តមានក្នុងសង្គមកម្ពុជារហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។

នៅកម្រិតពិភពលោក ការពិភាក្សាអំពីអាណានិគមនិយមនៅតែបន្ត ជាពិសេសអំពីអាណានិគមអ្នកតាំងទីលំនៅ និងផលវិបាករបស់វាចំពោះប្រជាជនដើមដី ដែលតាមវិគីភីឌាអាចឈានដល់អំពើប្រល័យពូជសាសន៍។ ការយល់ដឹងអំពីគោលគំនិតនេះ ជួយឱ្យអ្នកអានវិភាគព័ត៌មានអន្តរជាតិស្តីពីជម្លោះ ទំនាក់ទំនងអំណាច និងការជជែកដេញដោលអំពីយុត្តិធម៌ប្រវត្តិសាស្ត្រ។ ផែនទីចក្រភពអាណានិគមឆ្នាំ ១៩១៤ និងស្លាកស្នាមដូចជាឈ្មោះផ្លូវ Queen Victoria នៅហុងកុង បង្ហាញថាប្រវត្តិសាស្ត្រនេះនៅតែជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងពិភពលោកបច្ចុប្បន្ន។