ពិភពលោកWorld
បុលប៉ាប ១៤៩៣៖ ចំណុចចាប់ផ្តើមនៃការអាណានិគមអេស្ប៉ាញនៅអាមេរិក
នៅថ្ងៃទី ២៦ កញ្ញា ១៤៩៣ សម្តេចប៉ាបអាឡិចសាន់ដឺទី៦ បានចេញបុល Dudum siquidem បន្ថែមលើបុល Inter caetera ដោយប្រគល់ដែនដី «ដែលរកឃើញ និងនឹងរកឃើញ» ជូនព្រះមហាក្សត្រកាតូលិក ជាចំណុចចាប់ផ្តើមនៃការអាណានិគមអេស្ប៉ាញនៅអាមេរិក។
Wikipedia·Wikipedia·Wikipedia·Wikipedia·Wikipedia
បុល Dudum siquidem ត្រូវបានចេញនៅថ្ងៃទី ២៦ កញ្ញា ១៤៩៣ និងផ្ញើទៅកាន់ព្រះរាជិនីអ៊ីសាបេឡាទី១ នៃកាស្ទីល ព្រមទាំងព្រះរាជាហ្វេឌីណង់ទី២ នៃអារ៉ាហ្គោន ។ វាជាបុលមួយក្នុងចំណោមបុលនៃការប្រគល់ (Bulls of Donation) ដែលគេស្គាល់ផងដែរថា បុលអាឡិចសង់ទ្រីន ឬ ការប្រគល់ដោយសម្តេចប៉ាបនៅឆ្នាំ ១៤៩៣ ។ បុលទាំងនោះមានចំនួនបី ចេញដោយសម្តេចប៉ាបអាឡិចសាន់ដឺទី៦ ដើម្បីប្រគល់ទឹកដីនៅក្រៅអឺរ៉ុប ជូនព័រទុយហ្គាល់ និងព្រះមហាក្សត្រកាតូលិកនៃអេស្ប៉ាញ ។ Dudum siquidem បានបន្ថែមលើបុល Inter caetera ដោយប្រគល់ជូនព្រះមហាក្សត្រទាំងពីរ «កោះ និងដែនដីគោកទាំងអស់ ដែលរកឃើញ និងនឹងរកឃើញ» នៅតាមផ្លូវនាវាចរ ឬការធ្វើដំណើរឆ្ពោះទៅទិសលិច ឬទិសត្បូង ព្រមទាំងតំបន់ខាងលិច តំបន់ខាងត្បូង និងខាងកើត និងតំបន់ឥណ្ឌា ។
បុលប៉ាប គឺជាប្រភេទក្រឹត្យសាធារណៈ ឯកសារបញ្ជាក់សិទ្ធិ ឬធម្មនុញ្ញ ដែលចេញដោយសម្តេចប៉ាប ។ ឯកសារប្រភេទនេះ ទទួលឈ្មោះតាមត្រាសំណ ដែលគេហៅថា bulla ហើយដែលគេភ្ជាប់ជាមួយឯកសារ ដើម្បីបញ្ជាក់ភាពត្រឹមត្រូវរបស់វា ។ ការដែលសម្តេចប៉ាបប្រើឧបករណ៍ច្បាប់បែបនេះ ដើម្បីប្រគល់ទឹកដីដែលគេមិនទាន់ស្គាល់ បង្ហាញថានៅចុងសតវត្សរ៍ទី ១៥ អំណាចសាសនានៅអឺរ៉ុប នៅតែមានតួនាទីជាអ្នកផ្តល់សច្ចាប័នដល់កិច្ចការពង្រីកទឹកដីរបស់រាជវង្សនានា ។ ដូច្នេះ បុលប៉ាបមិនត្រឹមតែជាឯកសារខាងសាសនាប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែជាឯកសារដែលមានទម្ងន់ខាងនយោបាយផងដែរ ។
សម្តេចប៉ាបអាឡិចសាន់ដឺទី៦ គឺជាប្រមុខព្រះវិហារកាតូលិក និងជាអ្នកដឹកនាំរដ្ឋប៉ាប ចាប់ពីថ្ងៃទី ១១ សីហា ១៤៩២ រហូតដល់ពេលសោយទិវង្គតក្នុងឆ្នាំ ១៥០៣ ។ ដូច្នេះ បុលទាំងបីនៃឆ្នាំ ១៤៩៣ ត្រូវបានចេញនៅក្នុងឆ្នាំដំបូងៗនៃការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះអង្គ គឺត្រឹមតែមួយឆ្នាំប៉ុណ្ណោះ បន្ទាប់ពីការធ្វើដំណើរលើកទីមួយរបស់លោកគ្រីស្តូហ្វឺរ កូឡុំបឺស ក្នុងឆ្នាំ ១៤៩២ ។ នេះបង្ហាញថា ស្ថាប័នសាសនានៅអឺរ៉ុប បានចូលរួមយ៉ាងឆាប់រហ័ស ក្នុងការកំណត់ជោគវាសនាដែនដីថ្មីៗ ដែលទើបនឹងរកឃើញ ។
ការធ្វើអាណានិគមអេស្ប៉ាញនៅអាមេរិក បានចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ ១៤៩៣ នៅលើកោះអ៊ីស្ប៉ានីអូឡា ក្នុងតំបន់ការាបៀន បន្ទាប់ពីការធ្វើដំណើរលើកទីមួយរបស់នាវិកជនជាតិជេណូអា គឺលោកគ្រីស្តូហ្វឺរ កូឡុំបឺស ក្រោមការអនុញ្ញាតពីព្រះរាជិនីអ៊ីសាបេឡាទី១ នៃកាស្ទីល ។ ដូច្នេះ ឆ្នាំ ១៤៩៣ គឺជាឆ្នាំដែលការទាមទារដែនដីថ្មីតាមរយៈឯកសារបុល និងការតាំងទីលំនៅជាក់ស្តែងលើដីគោក បានកើតឡើងស្របគ្នា ។ ការតាំងទីលំនៅនៅកោះអ៊ីស្ប៉ានីអូឡា គឺជាជំហានដំបូងនៃការពង្រីកវត្តមានអេស្ប៉ាញនៅអឌ្ឍគោលខាងលិច ដែលក្រោយមកបានក្លាយជាផ្នែកនៃចក្រភពអេស្ប៉ាញ ។
អ្វីដែលធ្វើឱ្យ Dudum siquidem មានសារៈសំខាន់ គឺភាសានៃការប្រគល់ដែនដី «ដែលរកឃើញ និងនឹងរកឃើញ» ។ ពាក្យទាំងនេះមិនត្រឹមតែទទួលស្គាល់ដែនដីដែលគេបានរកឃើញរួចប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងបើកផ្លូវឱ្យមានការទាមទារជាមុនលើដែនដីដែលគ្មាននរណាដឹងពីអត្ថិភាព នៅតាមផ្លូវនាវាចរឆ្ពោះទៅទិសលិច និងទិសត្បូង ព្រមទាំងតំបន់ឥណ្ឌា ។ នេះជាគំរូដំបូងៗនៃឯកសារដែលបើកផ្លូវឱ្យអំណាចអាណានិគមអឺរ៉ុបពង្រីកឥទ្ធិពលទៅកាន់តំបន់ឆ្ងាយៗ សូម្បីតែមុនពេលពួកគេទៅដល់ទីនោះក៏ដោយ ។ ហេតុនេះ បុលនេះមិនត្រឹមតែជាឯកសារសាសនាប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែជាឧបករណ៍នយោបាយ និងច្បាប់សម្រាប់ការពង្រីកទឹកដី ។
នៅក្រោមយុត្តាធិការនៃមកុដកាស្ទីល ទឹកដីនៅក្រៅប្រទេសរបស់ចក្រភពអេស្ប៉ាញត្រូវបានគ្រប់គ្រងជាបន្តបន្ទាប់ ។ ជនជាតិអេស្ប៉ាញបានចាត់ទុកប្រជាជនជនជាតិដើមដែលរស់នៅយ៉ាងកុះករ ថាជាធនធានសេដ្ឋកិច្ចដ៏សំខាន់ ហើយបានចាត់ទុកទឹកដីទាំងនោះថា អាចបង្កើតទ្រព្យសម្បត្តិច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ ទាំងសម្រាប់បុគ្គល និងសម្រាប់រាជបល្ល័ង្ក ។ សាសនាបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការសញ្ជ័យ និងការបញ្ចូលជនជាតិដើម ដោយនាំពួកគេចូលកាន់ព្រះវិហារកាតូលិក ទាំងដោយសន្តិវិធី និងដោយការបង្ខំ ។ ការរួមផ្សំគ្នារវាងការស្វែងរកទ្រព្យសម្បត្តិ និងការផ្សព្វផ្សាយសាសនា បានក្លាយជាលក្ខណៈសម្គាល់នៃការអាណានិគមអេស្ប៉ាញ ។
ដើម្បីគ្រប់គ្រងទឹកដីដ៏ធំធេងនេះ មកុដកាស្ទីលបានបង្កើតរចនាសម្ព័ន្ធស៊ីវិល និងសាសនា ឡើងជាប្រព័ន្ធ ។ ជាមួយគ្នានោះ រចនាសម្ព័ន្ធសាសនាបានជួយភ្ជាប់ប្រជាជនជនជាតិដើមទៅនឹងរបបគ្រប់គ្រងថ្មី តាមរយៈការផ្សព្វផ្សាយជំនឿគ្រិស្តសាសនា ។ ជនជាតិអេស្ប៉ាញទាំងប្រុសទាំងស្រី បានតាំងទីលំនៅច្រើនបំផុតនៅតំបន់ដែលមានប្រជាជនជនជាតិដើមច្រើនកុះករ និងមានធនធានដ៏មានតម្លៃសម្រាប់ការទាញយក ។ លំនាំនៃការតាំងទីលំនៅនេះ បានកំណត់ទិសដៅនៃការពង្រីកអាណានិគមអេស្ប៉ាញ ពេញមួយប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ខ្លួន ។
ទឹកដីក្រៅប្រទេសទាំងនោះ បានស្ថិតក្រោមយុត្តាធិការនៃមកុដកាស្ទីល រហូតដល់ទឹកដីចុងក្រោយត្រូវបាត់បង់នៅឆ្នាំ ១៨៩៨ ។ ក្នុងអំឡុងពេលនោះ ទឹកដីក្រៅប្រទេសរបស់ចក្រភពអេស្ប៉ាញ បានរីកធំឡើងពេញរយៈពេលជាច្រើនសតវត្ស ។ ន័យនៃបុល Dudum siquidem ដូច្នេះ មិនត្រឹមតែជាឯកសារសាសនាប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែជាចំណុចចាប់ផ្តើមនៃរបបអាណានិគមដែលមានអាយុកាលជាងបួនសតវត្ស ហើយបានផ្លាស់ប្តូរប្រជាសាស្ត្រ វប្បធម៌ និងសាសនា នៅអឌ្ឍគោលខាងលិច ។
បុលទាំងបីនៃឆ្នាំ ១៤៩៣ ត្រូវបានចងចាំថាជាឯកសារគន្លឹះនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃការពង្រីកទឹកដីរបស់អឺរ៉ុប និងជាចំណុចចាប់ផ្តើមនៃការអាណានិគមអេស្ប៉ាញនៅអាមេរិក ។ ការប្រគល់ដែនដី «ដែលនឹងរកឃើញ» ដោយសម្តេចប៉ាប បានកំណត់លក្ខណៈមួយនៃយុគអាណានិគមដំបូង ៖ ដែនដី និងប្រជាជននៅតំបន់ឆ្ងាយៗ ត្រូវបានចាត់ចែងដោយឯកសារដែលចេញនៅអឺរ៉ុប ដោយប្រជាជនដែលរស់នៅទីនោះ គ្មានលទ្ធភាពចូលរួមក្នុងការសម្រេចនោះឡើយ ។ សម្រាប់អ្នកសិក្សាប្រវត្តិសាស្ត្រ បុលនេះគឺជាគំរូច្បាស់លាស់នៃរបៀបដែលអំណាចនយោបាយ និងអំណាចសាសនា បានរួមគ្នាកំណត់ជោគវាសនារបស់តំបន់ផ្សេងៗនៅលើពិភពលោក ។
ប្រភពទាំងអស់ All 5 sources
- Wikipedia Pope_Alexander_VI ១ មករា ១៤៩៣
- Wikipedia Papal_bull ១ មករា ១៤៩៣
- Wikipedia Dudum_siquidem ១ មករា ១៤៩៣
- Wikipedia Bulls_of_Donation ១ មករា ១៤៩៣
- Wikipedia Spanish_colonization_of_the_Americas ១ មករា ១៤៩៣