ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ការបះបោរនៅបន្ទាយកូប៉ាកាបាណាឆ្នាំ១៩២២ (Revolt of the Copacabana Fort) គឺជាព្រឹត្តិការណ៍យោធាមួយដែលប្រព្រឹត្តទៅនៅទីក្រុងរីអូដឺហ្សាណេរ៉ូ (Rio de Janeiro) ប្រទេសប្រេស៊ីល នាថ្ងៃទី៥ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩២២។ តាមការរាយការណ៍របស់វិគីភីឌា ព្រឹត្តិការណ៍នេះគឺជាផ្នែកមួយនៃចលនា Tenentismo (Tenentism) ដែលជាការបះបោររបស់នាយទាហានវ័យក្មេង (tenentes) ក្នុងគោលបំណងប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋចាស់ (Old Republic) ដែលកាន់អំណាចដោយពួកឥស្សរជនកាហ្វេ។ ការបះបោរបណ្តាលមកពីការខឹងសម្បាយ៉ាងខ្លាំងរបស់យោធាចំពោះអំពើពុករលួយ និងការធ្វើនយោបាយតាមបែបអំណាចនិយម។ ទោះបីជាការបះបោរបរាជ័យ និងមានអ្នកស្លាប់និងអ្នករបួសជាច្រើនក៏ដោយ ក៏វាបានក្លាយជានិមិត្តរូបដ៏សំខាន់នៃការតស៊ូដើម្បីប្រជាធិបតេយ្យ និងការផ្លាស់ប្តូរនយោបាយនៅប្រេស៊ីល។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

បន្ទាយកូប៉ាកាបាណា (Forte de Copacabana) មានទីតាំងនៅលើជ្រាំងថ្មនៅចុងខាងត្បូងនៃឆ្នេរកូប៉ាកាបាណា ក្នុងទីក្រុងរីអូដឺហ្សាណេរ៉ូ ដែលនាពេលនោះជារាជធានីនៃប្រទេសប្រេស៊ីល។ បន្ទាយនេះត្រូវបានសាងសង់ឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩០៨ ដើម្បីការពារឆ្នេរសមុទ្រ និងមានកាំភ្លើងធំធំៗតម្រង់ទៅសមុទ្រ។ តំបន់នេះមានសម្រស់ធម្មជាតិស្រស់ស្អាត ហើយក្រោយមកបានក្លាយជាគោលដៅទេសចរណ៍ដ៏ល្បីល្បាញលំដាប់ពិភពលោក។ ក្រុមប្រជាជនដែលជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងការបះបោរ ភាគច្រើនជាទាហាន និងនាយទាហានជួរមុខនៃកងទ័ពជើងគោកប្រេស៊ីល។ តាមវិគីភីឌា មេដឹកនាំសំខាន់ៗរួមមាន អនុសេនីយ៍ឯក Antônio de Siqueira Campos និងអនុសេនីយ៍ឯក Eduardo Gomes។ ពួកគេជាសមាជិកនៃចលនា Tenentismo ដែលបានទទួលការបណ្តុះបណ្តាលយោធាទំនើប ហើយមានមនោគមន៍វិជ្ជាប្រឆាំងនឹងការប្រកាន់និយម និងអំពើពុករលួយរបស់រដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធ។ ទាហានដែលចូលរួមភាគច្រើនជាទាហានថ្នាក់ទាបដែលចែករំលែកឧត្តមគតិដូចគ្នា។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

នៅដើមទសវត្សឆ្នាំ១៩២០ ប្រទេសប្រេស៊ីលស្ថិតក្រោមរបបសាធារណរដ្ឋចាស់ (Old Republic) ដែលគ្រប់គ្រងដោយពួកមហាសេដ្ឋីកាហ្វេមកពីរដ្ឋ São Paulo និង Minas Gerais។ របបនេះមានការរិះគន់យ៉ាងខ្លាំងពីសំណាក់យោធាវ័យក្មេងដែលចង់បានកំណែទម្រង់។ យោងតាមវិគីភីឌា មូលហេតុផ្ទាល់ដែលបង្កឱ្យមានការបះបោរ គឺការបោះពុម្ភសំបុត្រក្លែងក្លាយដែលផ្តិតយកឈ្មោះអនុសេនីយ៍ទោ Hermes da Fonseca (កូនប្រុសរបស់អតីតប្រធានាធិបតី Hermes da Fonseca) ហើយដែលរិះគន់រដ្ឋាភិបាល។ ជាលទ្ធផល រដ្ឋាភិបាលបានបញ្ជាឱ្យបិទក្លឹបយោធា (Clube Militar) និងចាប់ខ្លួន Hermes da Fonseca។ សកម្មភាពនេះបានធ្វើឱ្យមានការខឹងសម្បាយ៉ាងខ្លាំងក្នុងចំណោមយោធា ហើយនាំឱ្យមានការរៀបចំផែនការបះបោរ។

នៅថ្ងៃទី៥ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩២២ ក្រុមទាហានក្រោមការដឹកនាំដោយ Campos និង Gomes បានដណ្តើមកាន់កាប់បន្ទាយកូប៉ាកាបាណាដោយជោគជ័យ ហើយបានបាញ់កាំភ្លើងធំឡើងទៅលើអាកាសដើម្បីជាសញ្ញាអំពាវនាវឱ្យមានការគាំទ្រពីអង្គភាពផ្សេងៗ។ ទោះជាយ៉ាងណា ការគាំទ្រពីយោធភូមិដទៃមិនបានកើតឡើងឡើយ។ រដ្ឋាភិបាលបានឆ្លើយតបដោយការបញ្ជូនកងទ័ពធំ និងនាវាចម្បាំងដូចជា Minas Geraes មកឡោមព័ទ្ធបន្ទាយ។ ដោយមើលឃើញថាស្ថានការណ៍គ្មានសង្ឃឹម ទាហានភាគច្រើនបានសម្រេចចិត្តចុះចាញ់ ប៉ុន្តែមានទាហាន១៨នាក់ (ដែលគេហៅថា «វីរបុរសទាំង១៨នាក់») បានបដិសេធ ហើយដើរចេញពីបន្ទាយតាមឆ្នេរឆ្ពោះទៅរកកងទ័ពរដ្ឋាភិបាលដោយមានអាវុធនៅក្នុងដៃ។ ក្នុងការប្រយុទ្ធដ៏ងាយស្រួលមួយ ទាហានបះបោរ១៦នាក់ត្រូវបានសម្លាប់ មានតែ Siqueira Campos និង Eduardo Gomes ដែលនៅរស់រានមានជីវិត ប៉ុន្តែបានរងរបួសយ៉ាងធ្ងន់។

ក្រោយពីការបះបោរ លោក Siqueira Campos បានរត់គេចខ្លួន ហើយក្រោយមកបានចូលរួមក្នុងការបះបោរ Tenentista ផ្សេងទៀត រួមមានការបះបោរឆ្នាំ១៩២៤ នៅ São Paulo និងការលើកទ័ព Prestes Column (Coluna Prestes) ដែលជាការហែក្បួនទូទាំងប្រទេសប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាល។ ចំណែកលោក Eduardo Gomes បានជាសះស្បើយពីរបួស ហើយបានបន្តអាជីពយោធា ក្រោយមកក្លាយជាឧត្តមសេនីយ៍ឯកនៃកងទ័ពអាកាសប្រេស៊ីល និងជាអ្នកនយោបាយដ៏មានឥទ្ធិពល ដោយបានឈរឈ្មោះបោះឆ្នោតជាប្រធានាធិបតីពីរលើក។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជាការចាប់ផ្តើមនៃចលនា Tenentismo ដែលបានបន្តធ្វើការបះបោរផ្សេងទៀតនៅឆ្នាំក្រោយៗ និងនៅទីបញ្ចប់បានរួមចំណែកដល់បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩៣០ ដឹកនាំដោយ Getúlio Vargas ដែលបានផ្តួលរំលំសាធារណរដ្ឋចាស់ និងបង្កើតរបបថ្មីមួយ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ខាងសេដ្ឋកិច្ច ការបះបោរនៅបន្ទាយកូប៉ាកាបាណាពុំមានផលប៉ះពាល់ដោយផ្ទាល់ឡើយ ប៉ុន្តែវាបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងជ្រាលជ្រៅទៅលើគន្លងសេដ្ឋកិច្ចនិងនយោបាយប្រេស៊ីលក្នុងរយៈពេលវែង។ តាមវិគីភីឌា ចលនា Tenentismo ដែលកើតចេញពីការបះបោរនេះ បានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការបញ្ចប់សាធារណរដ្ឋចាស់ និងនាំមកនូវរបប Getúlio Vargas ដែលបានធ្វើទំនើបកម្មសេដ្ឋកិច្ចប្រេស៊ីលតាមរយៈការឧស្សាហូបនីយកម្ម និងការបង្កើតសិទ្ធិការងារ។ ក្រោយមក ប្រេស៊ីលបានក្លាយជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចមួយ ផ្នែកមួយក៏ដោយសារតែការផ្លាស់ប្តូរដែលចាប់ផ្តើមដោយចលនានេះ។

ខាងវប្បធម៌ ព្រឹត្តិការណ៍នេះបានក្លាយជានិមិត្តរូបនៃភាពក្លាហាន និងការលះបង់ដើម្បីឧត្តមគតិនយោបាយ។ នៅលើឆ្នេរកូប៉ាកាបាណា គេបានសាងវិមានអនុស្សាវរីយ៍ដល់ទាហានទាំង១៨នាក់ ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា «វិមានអ្នកទាំង១៨» (Monumento aos 18 do Forte)។ រាល់ឆ្នាំ មានពិធីរំឭកខួបនៅថ្ងៃទី៥ កក្កដា ដើម្បីគោរពដល់ពួកគេ។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះក៏មានវត្តមានក្នុងកម្មវិធីសិក្សាប្រវត្តិសាស្ត្រប្រេស៊ីល ដោយបង្រៀនអំពីសារៈសំខាន់នៃការតស៊ូដើម្បីសិទ្ធិ និងប្រជាធិបតេយ្យ។ លើសពីនេះ បន្ទាយកូប៉ាកាបាណាខ្លួនឯងត្រូវបានប្រែក្លាយទៅជាសារមន្ទីរយោធា (Museu Histórico do Exército) ដែលទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរជាច្រើន និងជាទីតាំងដ៏សំខាន់សម្រាប់រំឭកពីព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រនេះ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

បើទោះជាព្រឹត្តិការណ៍នេះបានកើតឡើងជាង ១០០ ឆ្នាំមុនក៏ដោយ វានៅតែមានមរតកសំខាន់សម្រាប់សង្គមប្រេស៊ីលសព្វថ្ងៃ។ ខួបលើកទី១០០នៅឆ្នាំ២០២២ ត្រូវបានសារព័ត៌មានប្រេស៊ីលយកមករំឭកឡើងវិញ ដោយមានការពិភាក្សាអំពីតួនាទីរបស់យោធាក្នុងនយោបាយប្រេស៊ីលបច្ចុប្បន្ន។ សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse ព្រឹត្តិការណ៍នេះផ្តល់នូវមេរៀនដ៏មានតម្លៃអំពីរបៀបដែលការបះបោរប្រដាប់អាវុធមួយអាចនឹងបរាជ័យភ្លាមៗ ប៉ុន្តែគំនិតរបស់វាអាចនៅគង់វង្ស និងនាំទៅរកការផ្លាស់ប្តូរធំដុំនៅពេលក្រោយ។ នៅក្នុងបរិបទសកលដែលមានការតស៊ូដើម្បីប្រជាធិបតេយ្យ ការសិក្សាអំពីចលនា Tenentismo អាចជួយយើងឱ្យយល់ពីភាពស្មុគស្មាញនៃការធ្វើកំណែទម្រង់នយោបាយ។ ថ្វីបើប្រេស៊ីលនៅឆ្ងាយពីកម្ពុជាក៏ដោយ មេរៀនអំពីភាពក្លាហាន និងការលះបង់អាចឆ្លុះបញ្ចាំងពីសកលភាពនៃការតស៊ូរបស់មនុស្សជាតិ។ ជាក់ស្តែង នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជាក៏មានការបះបោរប្រឆាំងនឹងអំណាចផ្តាច់ការដែលផ្តល់មេរៀនដូចគ្នាដែរ ដែលគួរឱ្យសិក្សាប្រៀបធៀប។