ប្រភព: Wikipedia

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

តាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ច្បាប់រក្សាសិទ្ធិ (copyright) គឺជាប្រភេទមួយនៃកម្មសិទ្ធិបញ្ញាដែលផ្តល់សិទ្ធិផ្តាច់មុខដល់ម្ចាស់ក្នុងការចម្លង ចែកចាយ កែសម្រួល បង្ហាញ និងសម្តែងការងារច្នៃប្រឌិតមួយសម្រាប់រយៈពេលកំណត់។ ការងារដែលត្រូវបានការពារអាចមានទម្រង់ជាអក្សរសិល្ប៍ សិល្បៈ ការងារអប់រំ ឬតន្ត្រី។

គោលការណ៍សំខាន់របស់ច្បាប់នេះគឺការពារ “ការបញ្ចេញមតិ” (expression) នៃគំនិតច្នៃប្រឌិត មិនមែនគំនិតដោយខ្លួនឯងនោះទេ។ ម្យ៉ាងវិញទៀត ច្បាប់រក្សាសិទ្ធិមិនមែនគ្មានដែនកំណត់នោះទេ ពោលគឺមានករណីលើកលែងសម្រាប់ប្រយោជន៍សាធារណៈ ដូចជាគោលការណ៍នៃការប្រើប្រាស់ដោយយុត្តិធម៌ (fair use) នៅសហរដ្ឋអាមេរិក និងការប្រតិបត្តិដោយយុត្តិធម៌ (fair dealing) នៅចក្រភពអង់គ្លេស ដូចបានបញ្ជាក់ក្នុង Wikipedia។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមឯកសារយោង Wikipedia បច្ចុប្បន្នច្បាប់រក្សាសិទ្ធិត្រូវបានកំណត់ជាលក្ខណៈដែនដី ប៉ុន្តែសន្ធិសញ្ញាអន្តរជាតិនានាបានបង្កើតឡើងដើម្បីសម្របសម្រួលការការពារឆ្លងប្រទេស។ រូបគំនូរតុក្កតា “The Pirate Publisher” ពីទស្សនាវដ្តី Puck ក្នុងឆ្នាំ ១៨៨៦ ដែលដកស្រង់ក្នុង Wikipedia បានបង្ហាញពីស្ថានភាពនាសម័យនោះ ដែលអ្នកបោះពុម្ភអាចរកប្រាក់ចំណេញដោយគ្រាន់តែចម្លងស្នាដៃពីប្រទេសមួយ ហើយបោះពុម្ពនៅប្រទេសមួយទៀត។

សព្វថ្ងៃនេះ ប្រទេសភាគច្រើនបានចូលរួមក្នុងអនុសញ្ញាក្រុងប៊ែន (Berne Convention) ដែលជាសន្ធិសញ្ញាស្នូលសម្រាប់កិច្ចការពាររក្សាសិទ្ធិអន្តរជាតិ។ ក្រុមមនុស្សដែលពាក់ព័ន្ធរួមមាន អ្នកបង្កើតស្នាដៃ (អ្នកនិពន្ធ តន្ត្រីករ សិល្បករ អ្នកបង្កើតកម្មវិធីកុំព្យូទ័រ) និងអ្នកប្រើប្រាស់ (អ្នកអាន សិស្ស បណ្ណាល័យ) ដែលទទួលផលពីការលើកលែងក្រោមគោលការណ៍ប្រើប្រាស់ដោយយុត្តិធម៌។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិនៃច្បាប់រក្សាសិទ្ធិសម័យទំនើបបានចាប់ផ្តើមនៅចក្រភពអង់គ្លេស ដូចបានកត់ត្រាក្នុង Wikipedia ជាមួយនឹងច្បាប់ Statute of Anne (ឬ Copyright Act 1709) ដែលចូលជាធរមាននៅឆ្នាំ ១៧១០។ ច្បាប់នេះជាលើកដំបូងបានផ្តល់សិទ្ធិដល់អ្នកនិពន្ធ ជាជាងអ្នកបោះពុម្ព ដោយកំណត់រយៈពេលការពារសិទ្ធិផ្តាច់មុខត្រឹម ១៤ ឆ្នាំ ដែលអាចបន្តបានម្តងប្រសិនបើអ្នកនិពន្ធនៅរស់។

មុនពេលនោះ ការចម្លងស្នាដៃត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយសមាគមអ្នកបោះពុម្ព (Stationers' Company) ដែលផ្តល់សិទ្ធិផ្តាច់មុខដល់សមាជិករបស់ខ្លួន។ ក្រោយមក ប្រទេសផ្សេងៗដូចជាសហរដ្ឋអាមេរិក (តាមរយៈរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ ១៧៨៧) និងបារាំងបានអនុម័តច្បាប់របស់ខ្លួន។ ចំណែកឯការពង្រីកជាអន្តរជាតិវិញបានចាប់ផ្តើមជាមួយអនុសញ្ញាក្រុងប៊ែនឆ្នាំ ១៨៨៦ ដែលបានបង្កើតគោលការណ៍ទទួលស្គាល់ស្វ័យប្រវត្តិនៃការរក្សាសិទ្ធិរវាងប្រទេសហត្ថលេខី។

នៅសតវត្សទី ២០ និង ២១ វិស័យនេះបានបន្តវិវត្តជាមួយកិច្ចព្រមព្រៀង TRIPS ក្រោម WTO និងសន្ធិសញ្ញា WIPO ដែលឆ្លើយតបទៅនឹងបដិវត្តឌីជីថល។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

ក្រាហ្វដែលបានផ្តល់ដោយ Wikipedia បង្ហាញពីកំណើននៃការបោះពុម្ពសៀវភៅនៅអឺរ៉ុប ចាប់ពីសតវត្សទី ៦ ដល់ ១៨ ដោយបង្ហាញពីការកើនឡើងយ៉ាងឆាប់រហ័ស (កំណើនស្វ័យគុណ) សូម្បីតែមុនពេលមានច្បាប់រក្សាសិទ្ធិ។ តួលេខនេះបង្ហាញថាការច្នៃប្រឌិត និងការចែកចាយស្នាដៃមានសារៈសំខាន់ខាងសេដ្ឋកិច្ចតាំងពីយូរមកហើយ។

ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី ច្បាប់រក្សាសិទ្ធិបានដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងការបង្កើតទីផ្សារសម្រាប់ស្នាដៃច្នៃប្រឌិត ដោយផ្តល់លទ្ធភាពឱ្យអ្នកនិពន្ធ និងក្រុមហ៊ុនអាចរកចំណូលពីការលក់ និងអាជ្ញាប័ណ្ណ។ នៅក្នុងវិស័យវប្បធម៌ ច្បាប់នេះជួយជំរុញឱ្យមានការបង្កើតស្នាដៃថ្មី ប៉ុន្តែក៏អាចបង្កជាឧបសគ្គដល់ការចូលដំណើរការបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌ដែរ បើសិនការការពារតឹងរ៉ឹងពេក។ ដូច្នេះ តុល្យភាពរវាងការការពារ និងការប្រើប្រាស់ជាសាធារណៈគឺជាប្រធានបទកណ្តាលដែលគេតែងលើកឡើង ដូចបានកត់សម្គាល់ក្នុង Wikipedia។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ក្នុងបរិបទឌីជីថលដែលព័ត៌មានត្រូវបានចម្លង និងចែកចាយបានយ៉ាងងាយស្រួល ច្បាប់រក្សាសិទ្ធិកំពុងប្រឈមមុខនឹងបញ្ហាជាច្រើន។ រូបភាពឌីវីឌីដែលមានសញ្ញា “All rights reserved” ឆ្លុះបញ្ចាំងពីការខិតខំការពារសិទ្ធិក្នុងយុគសម័យប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយឌីជីថល។

បញ្ហាដូចជាការលួចចម្លងតាមអ៊ីនធឺណិត ការប្រើប្រាស់បញ្ញាសិប្បនិម្មិត (AI) បង្កើតមាតិកាដែលផ្អែកលើស្នាដៃមានសិទ្ធិ និងការផ្សាយផ្ទាល់ (streaming) បានបង្កើតសំណួរថ្មីៗអំពីវិសាលភាពនៃការការពារ។ គោលការណ៍ fair use និង fair dealing ដែលលើកឡើងក្នុង Wikipedia បានក្លាយជាចំណុចក្តៅក្នុងការជជែកវែកញែកផ្នែកច្បាប់និងបច្ចេកវិទ្យា។

សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse ប្រធានបទនេះពាក់ព័ន្ធសព្វថ្ងៃ ពីព្រោះច្បាប់រក្សាសិទ្ធិមានឥទ្ធិពលលើការប្រើប្រាស់បណ្តាញសង្គម ការចែករំលែកវីដេអូ និងការបង្កើតមាតិកា។ ការវិវត្តថ្មីៗនៃនិយតកម្មទាំងក្នុងតំបន់ និងអន្តរជាតិនឹងបន្តជះឥទ្ធិពលដល់សិទ្ធិរបស់អ្នកបង្កើត និងអ្នកប្រើប្រាស់នៅកម្ពុជា និងពិភពលោក។