ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

កោះក្រិត (Crete) គឺជាកោះធំជាងគេ និងមានប្រជាជនច្រើនជាងគេបំផុតនៅប្រទេសក្រិក ព្រមទាំងជាកោះធំជាងគេទី ៥ នៅសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ។ យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia កោះនេះមានផ្ទៃដី ៨,៤៥០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ និងឆ្នេរសមុទ្រប្រវែង ១,០៤៦ គីឡូម៉ែត្រ។ វាស្ថិតនៅប្រមាណ ១០០ គីឡូម៉ែត្រភាគខាងត្បូងនៃឧបទ្វីប Peloponnese និង ៣០០ គីឡូម៉ែត្រភាគនិរតីនៃ Anatolia ដោយបំបែកសមុទ្រ Aegean ពីសមុទ្រ Libyan ។ កោះនេះក៏ជាតំបន់រដ្ឋបាលមួយក្នុងចំណោមដែនដីទាំង ១៣ របស់ក្រិក ដោយមានរដ្ឋធានីនៅទីក្រុង Heraklion និងចែកចេញជា ៤ ខេត្តរងគឺ Chania, Rethymno, Heraklion និង Lasithi ។ កោះក្រិតត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាលំយោលនៃអរិយធម៌ Minoan ដែលជាអរិយធម៌ជឿនលឿនបំផុតមួយក្នុងយុគសំរឹទ្ធ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

កោះក្រិតមានរាងវែងនិងតូច ដោយលាតសន្ធឹងពីខាងលិចទៅខាងកើតប្រមាណ ២៦០ គីឡូម៉ែត្រ ប៉ុន្តែមានទទឹងពីជើងទៅត្បូងត្រឹមតែ ៦០ គីឡូម៉ែត្រប៉ុណ្ណោះនៅចំណុចធំជាងគេ។ តាម Wikipedia ភូមិសាស្ត្ររបស់កោះត្រូវបានត្រួតត្រាដោយជួរភ្នំខ្ពស់ៗចំនួនបី គឺ Lefka Ori (ភ្នំស) ភ្នំ Ida (ប្សីឡូរីទីស) និងភ្នំ Dikti ។ ភ្នំ Ida ដែលមានកម្ពស់ ២,៤៥៦ ម៉ែត្រ គឺជាចំណុចខ្ពស់បំផុតនៅលើកោះ។ វាលទំនាបធំៗរួមមាន វាលទំនាប Messara នៅភាគកណ្តាល និងវាលទំនាប Chania នៅភាគខាងលិច។ ឆ្នេរសមុទ្រនៃកោះមានច្រកចូលសមុទ្រជ្រៅៗ និងឆ្នេរខ្សាច់ល្បីៗដូចជា Elafonisi, Balos និង Vai (ដែលមានព្រៃដូងតែមួយគត់នៅអឺរ៉ុប)។ អាកាសធាតុនៅកោះក្រិតគឺជាអាកាសធាតុមេឌីទែរ៉ាណេ ដោយមានរដូវក្តៅស្ងួត និងរដូវរងាស្រាល។

ប្រជាជនកោះក្រិតមានចំនួនប្រមាណ ៦២៣,០០០ នាក់ (តាមជំរឿនឆ្នាំ ២០២១)។ ទីក្រុងធំៗរួមមាន Heraklion (រដ្ឋធានី), Chania, Rethymno, Agios Nikolaos, និង Sitia ។ ភាសាផ្លូវការគឺក្រិក ហើយគ្រាមភាសា Cretan ក៏ត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយផងដែរ។ សាសនាសំខាន់គឺគ្រិស្តអូធ្យូដក់ ប៉ុន្តែក៏មានសហគមន៍កាតូលិក និងមូស្លីមតូចៗផងដែរ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

កោះក្រិតមានប្រវត្តិសាស្ត្រយូរអង្វែងចាប់តាំងពីសម័យថ្មរំលីង (Neolithic) មក។ យោងតាម Wikipedia អរិយធម៌ Minoan បានរីកចម្រើននៅលើកោះនេះចាប់ពីប្រហែល ២៧០០ មុនគ.ស. ដល់ ១៤២០ មុនគ.ស. ហើយត្រូវបានចាត់ទុកថាជាអរិយធម៌ដំបូងបង្អស់នៅអឺរ៉ុប។ វិមានធំៗដូចជា Knossos, Phaistos, Malia និង Zakros សបញ្ជាក់ពីភាពជឿនលឿនខាងស្ថាបត្យកម្ម សិល្បៈ និងប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងទឹក។ ប្រព័ន្ធសរសេរ Linear A និង Linear B ក៏ត្រូវបានរកឃើញនៅទីនេះដែរ។ ក្រោយការដួលរលំនៃ Minoan កោះនេះត្រូវបានកាន់កាប់ដោយជនជាតិ Mycenaean បន្ទាប់មក Dorian ។

នៅសម័យបុរាណ ក្រិកបានស្ថាបនាទីក្រុង-រដ្ឋជាច្រើនដូចជា Gortyn, Knossos និង Kydonia ។ ក្រមច្បាប់ Gortyn (Gortyn Code) ដែលចារលើផ្ទាំងថ្ម គឺជាសាក្សីដ៏សំខាន់នៃប្រព័ន្ធច្បាប់ក្រិកបុរាណ។ ក្រោយមក កោះនេះត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុងចក្រភពរ៉ូម និងបន្តដោយចក្រភពប៊ីហ្សង់ទីន។ នៅឆ្នាំ ៨២៤ កោះនេះត្រូវបានកាន់កាប់ដោយពួកអារ៉ាប់ (Saracens) ហើយក្លាយជាមូលដ្ឋានសម្រាប់ការវាយឆ្មក់នៅសមុទ្រ Aegean ។ ប៊ីហ្សង់ទីនបានដណ្ដើមយកកោះមកវិញនៅឆ្នាំ ៩៦១។

នៅឆ្នាំ ១២០៤ ក្រោយបូជនីយកិច្ចទី ៤ កោះក្រិតត្រូវបានកាន់កាប់ដោយពួក Venetian ដែលបានគ្រប់គ្រងរហូតដល់ឆ្នាំ ១៦៦៩។ សម័យនេះគេឃើញមានការសាងសង់កំពែង កំពង់ផែ និងវិមានដ៏ស្រស់ស្អាតជាច្រើន ដែលនៅសេសសល់រហូតដល់សព្វថ្ងៃ។ ការឡោមព័ទ្ធ Candia (Heraklion) ដោយពួកអូតូម៉ង់បានអូសបន្លាយ ២១ ឆ្នាំ (១៦៤៨-១៦៦៩) ជាការឡោមព័ទ្ធយូរជាងគេបំផុតមួយក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ ក្រោមការគ្រប់គ្រងអូតូម៉ង់ កោះនេះបានបន្តជាមជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្ម ប៉ុន្តែក៏មានការបះបោរជាច្រើនលើកដើម្បីទាមទារឯករាជ្យ ឬចូលរួមជាមួយក្រិក។ នៅឆ្នាំ ១៩១៣ កោះក្រិតបានក្លាយជាផ្នែកមួយនៃប្រទេសក្រិកទំនើប។ ក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី ២ កោះនេះបានក្លាយជាសមរភូមិដ៏សាហាវ (Battle of Crete) ដែលកងទ័ពអាល្លឺម៉ង់បានប្រើទ័ពឆ័ត្រយោងយ៉ាងធំ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សេដ្ឋកិច្ចរបស់កោះក្រិតពឹងផ្អែកយ៉ាងសំខាន់លើវិស័យទេសចរណ៍ និងកសិកម្ម។ យោងតាម Wikipedia កសិកម្មនៅទីនេះរួមមានការផលិតប្រេងអូលីវ ស្រាទំពាំងបាយជូរ ផ្លែក្រូច និងបន្លែ។ កោះនេះជាប្រភពផលិតប្រេងអូលីវដ៏ធំមួយរបស់ក្រិក ដោយមានចម្ការអូលីវរាប់លានដើម។ សហករណ៍កសិកម្មដូចជានៅ Kritsa បានជួយជំរុញឱ្យកសិករមានទីផ្សារ។ វិស័យទេសចរណ៍បានរីកចម្រើនយ៉ាងខ្លាំង ដោយទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចររាប់លាននាក់ជារៀងរាល់ឆ្នាំ មកទស្សនាឆ្នេរខ្សាច់ ប្រាសាទបុរាណ Minoan និងទីក្រុង Venetian ចាស់ៗ។ ព្រលានយន្តហោះអន្តរជាតិ Heraklion និង Chania ទទួលជើងហោះហើរជាច្រើនពីអឺរ៉ុប។

វប្បធម៌របស់កោះក្រិតបានរួមផ្សំឥទ្ធិពល Minoan, ក្រិកបុរាណ, Venetian និង Ottoman យ៉ាងចុះសម្រុង។ មុខម្ហូបប្រពៃណី Cretan ដែលជាផ្នែកមួយនៃរបបអាហារមេឌីទែរ៉ាណេ ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជួយឱ្យសុខភាពល្អ។ កវីនិងអ្នកនិពន្ធឈ្មោះ Nikos Kazantzakis ដែលជាអ្នកនិពន្ធ "Zorba the Greek" មានស្រុកកំណើតនៅ Heraklion ។ វិចិត្រករល្បីឈ្មោះ Domenikos Theotokopoulos (El Greco) ក៏បានកើតនៅលើកោះនេះដែរ។ តន្ត្រីប្រពៃណីប្រើប្រាស់ឧបករណ៍ពិសេសដូចជា lyra និង laouto ហើយអ្នកចម្រៀងដូចជា Psarantonis ទទួលបានកិត្តិនាមទូទាំងពិភពលោក។ របាំ Pentozali និង Sousta ក៏ជានិមិត្តសញ្ញានៃវប្បធម៌កោះនេះផងដែរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

សព្វថ្ងៃ កោះក្រិតគឺជាគោលដៅទេសចរណ៍ដ៏សំខាន់មួយនៅអឺរ៉ុប ហើយក៏ជាកន្លែងដែលមានការស្រាវជ្រាវបុរាណវិទ្យាយ៉ាងសកម្មផងដែរ។ តំបន់បុរាណវិទ្យា Knossos និង Phaistos ត្រូវបានចុះក្នុងបញ្ជីបេតិកភណ្ឌពិភពលោក UNESCO និងទាក់ទាញអ្នកស្រាវជ្រាវមកពីជុំវិញពិភពលោក។ សម្រាប់អ្នកអាននៅកម្ពុជា ដែលមានមោទនភាពចំពោះប្រាសាទអង្គរវត្ត ការសិក្សាអំពីអរិយធម៌ Minoan អាចផ្ដល់នូវការប្រៀបធៀបគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ ពីការអភិវឌ្ឍស្ថាបត្យកម្ម និងសង្គមបុរាណ។ ថ្វីបើកោះក្រិតប្រឈមមុខនឹងបញ្ហាប្រឈមដូចជាការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ និងសម្ពាធពីវិស័យទេសចរណ៍ក៏ដោយ ការខិតខំអភិរក្សបរិស្ថាន និងបេតិកភណ្ឌនៅតែបន្ត។ កោះនេះក៏ដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងនយោបាយក្រិក និងជាមូលដ្ឋានទ័ពជើងទឹក និងអាកាសសម្រាប់អង្គការ NATO នៅសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេខាងកើត។