ថ្ងៃទី ២១ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០២៦ នេះ គឺជាខួប ១៦៦១ ឆ្នាំ នៃគ្រោះរញ្ជួយដីដ៏ធំមួយនៅកោះក្រេត (Crete) សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេខាងកើត។ យោងតាមវិគីភីឌា នៅឆ្នាំ ៣៦៥ មានការរញ្ជួយដីកម្រិត ៨.៥ ឬខ្ពស់ជាងនេះ ដែលបង្ករលកយក្សដ៏ធំ និងបណ្តាលឲ្យមានការបំផ្លិចបំផ្លាញយ៉ាងដំណំនៅក្នុងតំបន់ជាច្រើននៃចក្រភពរ៉ូម។

តាមកំណត់ត្រាវិគីភីឌា រញ្ជួយដីនេះបានកើតឡើងនៅវេលាជិតថ្ងៃរះ ក្រោមបាតសមុទ្រ ដោយមានចំណុចកណ្តាលនៅក្បែរកោះក្រេត។ អ្នកភូមិសាស្ត្រទំនើបបានប៉ាន់ប្រមាណថាកម្រិតម៉ាញ៉េទិចពិតប្រាកដអាចខ្ពស់ជាង ៨.៥ ទៅទៀត ដែលធ្វើឲ្យវាក្លាយជារញ្ជួយដីខ្លាំងបំផុតមួយដែលធ្លាប់កត់ត្រាក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ។

រលកយក្ស (tsunami) ដែលកើតពីរញ្ជួយដីនេះគឺជាមហារលកយក្សមួយ។ វិគីភីឌាពន្យល់ថា រលកយក្សមិនមែនគ្រាន់តែជារលកមួយទេ ប៉ុន្តែជាជួររលកជាច្រើនដែលបណ្តាលមកពីការផ្លាស់ទីដ៏ធំនៃទឹកនៅក្នុងមហាសមុទ្រ។ មូលហេតុដែលបង្កឲ្យមានរលកយក្សអាចជាការរញ្ជួយដី ការផ្ទុះភ្នំភ្លើង ការបាក់ដីក្រោមទឹក ការរអិលនៃផ្ទាំងទឹកកក ឬសូម្បីតែអាចម៍ផ្កាយធ្លាក់។

រលកយក្សមានលក្ខណៈខុសគ្នាពីរលកសមុទ្រទូទៅ។ យោងតាមវិគីភីឌា រលកខ្យល់ និងជំនោរមានកម្លាំងតិច ប៉ុន្តែរលកយក្សមានរលកវែង និងថាមពលខ្លាំង។ រលកយក្សអាចធ្វើដំណើរក្នុងល្បឿនរាប់រយគីឡូម៉ែត្រក្នុងមួយម៉ោងនៅក្នុងទឹកជ្រៅ ហើយនៅពេលវាឈានដល់ទឹករាក់ កម្ពស់រលកកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំង បង្កឲ្យមានការជន់លិច និងបំផ្លាញអ្វីៗតាមផ្លូវរបស់វា។

ផលប៉ះពាល់ធ្ងន់ធ្ងរបំផុតបានកើតឡើងលើកោះក្រេត។ តាមវិគីភីឌា ស្ទើរតែគ្រប់ទីក្រុងនៅលើកោះនេះត្រូវបានបំផ្លាញ។ កោះក្រេតគឺជាកោះធំជាងគេរបស់ប្រទេសក្រិកសម័យទំនើប ជាកោះធំទី ៨៩ លើពិភពលោក និងជាកោះធំទី ៥ នៅមេឌីទែរ៉ាណេ បន្ទាប់ពីកោះស៊ីស៊ីលី Sardinia កោះស៊ីប និង Corsica។ កោះនេះមានផ្ទៃដី ៨.៤៥០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ និងប្រវែងឆ្នេរ ១.០៤៦ គីឡូម៉ែត្រ។ វាស្ថិតនៅចម្ងាយ ១០០ គីឡូម៉ែត្រភាគខាងត្បូងនៃ Peloponnese និងជាព្រំប្រទល់រវាងសមុទ្រ Aegean និងសមុទ្រលីប៊ី។

ការបំផ្លិចបំផ្លាញមិនបានបញ្ចប់ត្រឹមកោះក្រេតឡើយ។ វិគីភីឌាបានរាយការណ៍ថា គ្រោះមហន្តរាយនេះបានរាលដាលដល់តំបន់ដាច់ស្រយាលជាច្រើន រួមមានភូមិភាគកណ្តាល និងភាគខាងត្បូងនៃ Diocese of Macedonia, Africa Proconsularis, អេហ្ស៊ីប, កោះ Cyprus, កោះស៊ីស៊ីលី និងតំបន់ Hispania ដែលបច្ចុប្បន្នគឺជាប្រទេសអេស្ប៉ាញ។ នេះមានន័យថា រលកយក្សបានធ្វើដំណើរកាត់ពីកណ្តាលមេឌីទែរ៉ាណេទៅដល់ចុងខាងលិច និងខាងត្បូង។

ទីតាំងភូមិសាស្ត្រនៃតំបន់មេឌីទែរ៉ាណេខាងកើតបានដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងការសាយភាយរលកយក្ស។ យោងតាមវិគីភីឌា តំបន់នេះគ្របដណ្តប់ភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសតួកគី (អាណាតូលី និងខេត្ត Hatay) កោះ Cyprus ប្រជុំកោះ Dodecanese របស់ក្រិក និងប្រទេសស៊ីរី លីបង់ អ៊ីស្រាអែល ប៉ាឡេស្ទីន អេហ្ស៊ីប។ ដោយកោះក្រេតស្ថិតនៅកណ្តាលតំបន់ រលកយក្សអាចធ្វើដំណើរទៅគ្រប់ទិសទីបានយ៉ាងឆាប់រហ័ស។

តាមកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រ ឆ្នាំ ៣៦៥ ត្រូវបានគេស្គាល់នៅភាគខាងលិចថាជា "ឆ្នាំនៃការគ្រប់គ្រងរួមគ្នារបស់ Augustus និង Valens" ដែលជាព្រះចៅអធិរាជនៃចក្រភពរ៉ូម។ វាជាឆ្នាំដែលមាន ៣៦៥ ថ្ងៃ និងចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃសៅរ៍។ កំណត់ត្រាខាងលើបញ្ជាក់ថា ព្រឹត្តិការណ៍ធម្មជាតិដ៏ធំនេះបានកើតឡើងក្នុងសម័យកាលដែលអរិយធម៌រ៉ូមកំពុងស្ថិតក្នុងភាពរុងរឿង។

សព្វថ្ងៃ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រនៅតែបន្តសិក្សាពីមហារញ្ជួយដីកោះក្រេតឆ្នាំ ៣៦៥ ដោយប្រើបច្ចេកទេសភូមិសាស្ត្រទំនើប។ ការវិភាគបានបង្ហាញថាវាមានកម្រិត ៨.៥ ឬខ្ពស់ជាងនេះ ហើយជាការព្រមានអំពីហានិភ័យរលកយក្សនៅមេឌីទែរ៉ាណេ។ តំបន់នេះនៅតែមានសកម្មភាពរញ្ជួយដីរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ ដូច្នេះការរៀនពីព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រអាចជួយប្រទេសនានាក្នុងការត្រៀមខ្លួនសម្រាប់គ្រោះមហន្តរាយនាពេលអនាគត។

សរុបសេចក្តី មហារញ្ជួយដី និងរលកយក្សនៅកោះក្រេតឆ្នាំ ៣៦៥ ជាព្រឹត្តិការណ៍ធម្មជាតិដ៏ធំមួយក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រតំបន់មេឌីទែរ៉ាណេ ដែលបានបន្សល់ទុកនូវមេរៀនសំខាន់ៗសម្រាប់មនុស្សជាតិ។ ទោះបីជារាប់ពាន់ឆ្នាំបានកន្លងផុតទៅក៏ដោយ ក៏អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រនៅតែស្វែងយល់ពីវា ហើយប្រើប្រាស់ចំណេះដឹងនេះដើម្បីការពារជីវិតមនុស្សនៅថ្ងៃអនាគត។