ទិដ្ឋភាពទូទៅ

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ជនជាតិដេណេ (Dene) គឺជាក្រុមជនជាតិដើមភាគតិចនៅក្នុងប្រទេសកាណាដា ដែលរស់នៅតំបន់ព្រៃរងារ (boreal) តំបន់ត្រជាក់កណ្តាល (subarctic) និងតំបន់អាកទិក។ ពួកគេជាផ្នែកមួយនៃក្រុម First Nations ហើយនិយាយភាសាអាថាបាស្កានខាងជើង (Northern Athabaskan)។ ពាក្យ "ដេណេ" មានន័យថា "មនុស្ស" នៅក្នុងភាសាទាំងនោះ ហើយត្រូវបានប្រើជាឈ្មោះសម្រាប់ក្រុមជាតិពន្ធុដែលមានវប្បធម៌និងភាសារួមគ្នានេះ។

គួរកត់សម្គាល់ថា ពាក្យ "ដេណេ" មានការប្រើប្រាស់ពីរបែប៖ ទីមួយ វាសំដៅទៅលើក្រុមជនជាតិដើមភាគតិចដែលរស់នៅខេត្តដែនដីន័រវេសនិងតំបន់ជុំវិញ ហើយទីពីរ វាជាពាក្យទូទៅសម្រាប់ក្រុមភាសានិងវប្បធម៌ទាំងឡាយដែលប្រើភាសាអាថាបាស្កានខាងជើង។ ជនជាតិដេណេមានប្រវត្តិនិងបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌សម្បូរបែប ហើយបានរស់នៅក្នុងតំបន់ដ៏អាក្រក់នេះរាប់ពាន់ឆ្នាំមកហើយ។ ជនជាតិនេះជាផ្នែកមួយនៃប្រជាជនដើមដែលមានសារៈសំខាន់ខាងវប្បធម៌និងនយោបាយនៅភាគខាងជើងកាណាដា។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាមការរាយការណ៍របស់ Wikipedia ទឹកដីប្រពៃណីរបស់ជនជាតិដេណេគ្របដណ្តប់តំបន់ធំទូលាយនៃប្រទេសកាណាដាភាគខាងជើង រួមមានខេត្តដែនដីន័រវេស (Northwest Territories) ភាគខាងជើងនៃខេត្តអាល់បឺរតា (Alberta) និងសាស្កាឆេវ៉ាន (Saskatchewan) ព្រមទាំងផ្នែកខ្លះនៃខេត្តយូកុន (Yukon)។ ភូមិសាស្ត្រក្នុងតំបន់មានលក្ខណៈសម្បូរបែប ដោយមានព្រៃឈើធំៗ វាលទំនាបត្រជាក់ (tundra) បឹងធំៗដូចជា Great Slave Lake និង Great Bear Lake និងទន្លេដ៏វែងដូចជាទន្លេម៉ាកខេនហ្ស៊ី (Mackenzie River)។ អាកាសធាតុគឺត្រជាក់ខ្លាំង ដោយរដូវរងាមានរយៈពេលវែងនិងសីតុណ្ហភាពអាចធ្លាក់ដល់កម្រិតទាបបំផុត ហើយរដូវក្តៅខ្លីតែមានពន្លឺថ្ងៃវែង។

ជនជាតិដេណេមានក្រុមរងជាច្រើនតាមភាសានិងទីតាំងភូមិសាស្ត្រ។ ក្រុមសំខាន់ៗរួមមាន ជនជាតិឈីពេវយ៉ាន (Chipewyan) ត្លីឆូ (Tłı̨chǫ ឬ Dogrib) ស្លេវី (Slavey) ដែលបែកជាសាទូ (Sahtú) និង Dehcho និងក្រុមផ្សេងៗទៀត។ ភាសាទាំងនេះស្ថិតនៅក្នុងអំបូរភាសាអាថាបាស្កាន ដែលជាផ្នែកនៃអំបូរធំជាងគេហៅថា Na-Dene។ ចំនួនប្រជាជនដេណេសរុបមិនត្រូវបានរាយការណ៍ជាក់លាក់ក្នុងប្រភព Wikipedia ទេ ប៉ុន្តែសហគមន៍មានចំនួនរាប់ពាន់នាក់ដែលរស់នៅក្នុងតំបន់ដាច់ស្រយាល។ សង្គមរបស់ពួកគេមានរចនាសម្ព័ន្ធយឺតយ៉ាវ ដោយផ្អែកលើគ្រួសារនិងក្រុមត្រកូល។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

យោងតាមប្រភពប្រវត្តិសាស្ត្រនិង Wikipedia ជនជាតិដេណេបានរស់នៅក្នុងតំបន់ខាងជើងកាណាដាតាំងពីយូរលង់ណាស់មកហើយ ដោយមានភស្តុតាងបុរាណវត្ថុដែលបញ្ជាក់ពីវត្តមានរបស់មនុស្សនៅតំបន់នេះចាប់តាំងពីចុងសម័យទឹកកកចុងក្រោយ (ប្រមាណ ១០,០០០ ឆ្នាំមុន)។ ពួកគេបានអភិវឌ្ឍន៍របៀបរស់នៅបែបពនេចរ ដោយផ្លាស់ទីតាមរដូវកាលដើម្បីតាមប្រមាញ់សត្វដូចជាសត្វការីប៊ូ (caribou) និងមូស (moose) និងនេសាទត្រីនៅតាមបឹងនិងទន្លេ។ ជនជាតិនេះបានបង្កើតបច្ចេកទេសរស់រានដ៏វិសេសដែលអនុញ្ញាតឱ្យពួកគេសម្របខ្លួនទៅនឹងលក្ខខណ្ឌដ៏អាក្រក់។

ការមកដល់នៃជនជាតិអឺរ៉ុបនៅសតវត្សទី ១៨ និង ១៩ បាននាំមកនូវការផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងធំធេង។ ក្រុមហ៊ុនពាណិជ្ជកម្មរោមសត្វដូចជា Hudson's Bay Company បានបង្កើតទីតាំងជួញដូរនៅក្នុងទឹកដីរបស់ពួកគេ ហើយទំនាក់ទំនងនេះបានផ្តល់ឱកាសសេដ្ឋកិច្ចថ្មី ប៉ុន្តែក៏បង្កនូវជម្លោះ ជំងឺរាតត្បាត និងការផ្លាស់ប្តូរសង្គមយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ ជំងឺដូចជាជំងឺរបេង និងគ្រុនផ្តាសាយបានបំផ្លាញចំនួនប្រជាជនដេណេយ៉ាងខ្លាំង។

នៅក្នុងសតវត្សទី ២០ ជនជាតិដេណេបានចាប់ផ្តើមរៀបចំខ្លួនជាអង្គការនយោបាយដើម្បីតស៊ូដើម្បីសិទ្ធិរបស់ពួកគេ។ ស្ថាប័ន "Dene Nation" បានបង្កើតឡើងនៅទសវត្សឆ្នាំ ១៩៧០ ដើម្បីតំណាងផលប្រយោជន៍របស់ពួកគេក្នុងការចរចាជាមួយរដ្ឋាភិបាលកាណាដា។ កិច្ចព្រមព្រាងទំនើបដូចជា Sahtu Dene and Métis Land Claim Agreement ដែលបានចុះហត្ថលេខានៅទសវត្សឆ្នាំ ១៩៩០ បានផ្តល់សិទ្ធិលើដីធ្លីនិងធនធានធម្មជាតិ ព្រមទាំងបង្កើតរដ្ឋាភិបាលស្វយ័តសម្រាប់សហគមន៍ដេណេ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

សេដ្ឋកិច្ចប្រពៃណីរបស់ជនជាតិដេណេពឹងផ្អែកលើការចិញ្ចឹមជីវិតដោយការបរបាញ់ ការនេសាទ និងការរើសផ្លែឈើព្រៃ។ សាច់សត្វ caribou គឺជាអាហារសំខាន់ ហើយរោមសត្វត្រូវបានប្រើសម្រាប់ធ្វើសម្លៀកបំពាក់និងជម្រក។ នៅសម័យទំនើប សេដ្ឋកិច្ចបានបញ្ចូលការងារក្នុងវិស័យរុករករ៉ែ ឧស្សាហកម្មប្រេង និងសេវាកម្មរដ្ឋាភិបាល ប៉ុន្តែប្រជាជនជាច្រើននៅតែរក្សាសកម្មភាពប្រពៃណីនានាដើម្បីបំពេញតម្រូវការស្បៀងនិងវប្បធម៌។

វប្បធម៌របស់ជនជាតិដេណេមានឫសគល់យ៉ាងជ្រៅក្នុងទំនាក់ទំនងជាមួយធម្មជាតិ។ ពួកគេមានជំនឿប្រពៃណីទាក់ទងនឹងវិញ្ញាណរបស់ធម្មជាតិ និងការគោរពសត្វ។ ប្រពៃណីនិទានរឿងតាមមាត់ (oral literature) ដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងការបញ្ជូនប្រវត្តិសាស្ត្រនិងតម្លៃសង្គម។ តន្ត្រីនិងរបាំក៏មានវត្តមានក្នុងពិធីបុណ្យនានា ដូចជា Dene Hand Games ដែលជាល្បែងប្រជាប្រិយមួយ។ សិល្បៈប្រពៃណីរួមមានការត្បាញអំបោះ ការប៉ាក់លើស្បែក និងការឆ្លាក់ឈើនិងថ្ម។

ភាសាអាថាបាស្កានខាងជើងមានគ្រោះថ្នាក់នៃការបាត់បង់ ប៉ុន្តែសហគមន៍ជាច្រើនបានអនុវត្តកម្មវិធីអប់រំពីរភាសានិងការបង្រៀនភាសាដើមដល់កុមារ។ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងនេះមានសារៈសំខាន់សម្រាប់ការរក្សាអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌របស់ជនជាតិដេណេ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

នៅក្នុងបរិបទសហសម័យ ជនជាតិដេណេកំពុងប្រឈមមុខនឹងបញ្ហាស្មុគស្មាញជាច្រើន។ ការប្រែប្រួលអាកាសធាតុកំពុងធ្វើឱ្យតំបន់អាកទិកក្តៅឡើងក្នុងល្បឿនលឿនជាងមធ្យមភាគពិភពលោក បណ្តាលឱ្យទឹកកករលាយ កម្រិតទឹកសមុទ្រប្រែប្រួល និងការផ្លាស់ប្តូរនៃជម្រកសត្វព្រៃ។ បាតុភូតទាំងនេះគំរាមកំហែងដល់សន្តិសុខស្បៀងនិងរបៀបរស់នៅប្រពៃណីរបស់ពួកគេ។

បន្ថែមពីនេះ ការអភិវឌ្ឍធនធានធម្មជាតិដូចជាការរុករករ៉ែ និងការខួងប្រេងបានបង្កើតឱកាសសេដ្ឋកិច្ច ប៉ុន្តែក៏នាំឲ្យមានភាពតានតឹងជាមួយគោលការណ៍អភិរក្សបរិស្ថាននិងសិទ្ធិជនជាតិដើម។ សហគមន៍ដេណេកំពុងព្យាយាមរកសមតុល្យរវាងការអភិវឌ្ឍនិងការថែរក្សាប្រពៃណី។

សម្រាប់អ្នកអានរបស់ KhmerPulse ការសិក្សាអំពីជនជាតិដេណេអាចផ្តល់មេរៀនសម្រាប់ការយល់ដឹងអំពីបញ្ហាជនជាតិដើមភាគតិចនៅទូទាំងពិភពលោក រួមទាំងនៅកម្ពុជា។ ប្រទេសកម្ពុជាមានសហគមន៍ជនជាតិដើមដូចជាជនជាតិព្នង និងក្រុមផ្សេងទៀតនៅតំបន់ភ្នំភាគឦសាន ដែលក៏កំពុងប្រឈមនឹងការបាត់បង់ដីធ្លីនិងភាសាដែរ។ បទពិសោធន៍របស់ជនជាតិដេណេក្នុងការចរចាសិទ្ធិនិងការរក្សាវប្បធម៌អាចផ្តល់គំរូនិងការបំផុសគំនិតសម្រាប់កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងក្នុងតំបន់របស់យើង។