ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា ការកាត់បន្ថយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ (Nuclear disarmament) គឺជាដំណើរការកាត់បន្ថយ ឬលុបបំបាត់ចោលនូវអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ។ គោលដៅចុងក្រោយគឺការបង្កើតពិភពលោកដែលគ្មានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ (nuclear-weapons-free world) ដែលអាវុធទាំងនេះត្រូវបានលុបបំបាត់ទាំងស្រុង។ ពាក្យ «ការកាត់បន្ថយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ» (denuclearization) ក៏ត្រូវបានប្រើផងដែរដើម្បីពិពណ៌នាអំពីដំណើរការដែលឈានទៅរកការរំសាយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរទាំងស្រុង។ ការកាត់បន្ថយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរគឺជាគោលដៅដ៏សំខាន់មួយរបស់ចលនាសន្តិភាពអន្តរជាតិ និងជាប្រធានបទនៃកិច្ចព្រមព្រៀងអន្តរជាតិជាច្រើន។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា អាវុធនុយក្លេអ៊ែរត្រូវបានគេដាក់ពង្រាយនៅទូទាំងពិភពលោក ដោយប្រទេសដែលមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរមានចំនួន ៩ រួមមាន សហរដ្ឋអាមេរិក រុស្ស៊ី ចក្រភពអង់គ្លេស បារាំង ចិន ឥណ្ឌា ប៉ាគីស្ថាន កូរ៉េខាងជើង និងអ៊ីស្រាអែល (ដែលមិនបានប្រកាសជាផ្លូវការ)។ តំបន់ភូមិសាស្ត្រដែលរងផលប៉ះពាល់ខ្លាំងជាងគេគឺកន្លែងសាកល្បងអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ ដូចជានៅកោះម៉ាស្សល (Marshall Islands) វាលខ្សាច់ណេវ៉ាដា (Nevada) កាហ្សាក់ស្ថាន (Semipalatinsk) និងតំបន់សាហារ៉ាអាល់ហ្សេរី។ ប្រជាជនដែលរស់នៅក្នុងតំបន់ទាំងនេះ ក៏ដូចជាអ្នកដែលបានរងគ្រោះពីការទម្លាក់គ្រាប់បែកបរមាណូលើក្រុងហ៊ីរ៉ូស៊ីម៉ា និងណាហ្គាសាគី (Hibakusha) បានទទួលរងផលប៉ះពាល់សុខភាពធ្ងន់ធ្ងរ ដូចជាជំងឺមហារីក និងពិការភាពពីកំណើត។ ក្រៅពីនេះ មានតំបន់គ្មានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ (Nuclear-Weapon-Free Zones) ជាច្រើនដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយសន្ធិសញ្ញាអន្តរជាតិ ដូចជាសន្ធិសញ្ញាត្លាតេឡុលកូ (Treaty of Tlatelolco) នៅអាមេរិកឡាទីន សន្ធិសញ្ញារ៉ារ៉ូតុងហ្គា (Treaty of Rarotonga) នៅប៉ាស៊ីហ្វិកខាងត្បូង និងសន្ធិសញ្ញាបាងកក (Bangkok Treaty) នៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដែលរួមមានកម្ពុជាជាសមាជិក។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា ប្រវត្តិនៃការកាត់បន្ថយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរបានចាប់ផ្តើមភ្លាមៗបន្ទាប់ពីការប្រើប្រាស់អាវុធនុយក្លេអ៊ែរដំបូងក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២។ នៅថ្ងៃទី ៦ និង ៩ សីហា ១៩៤៥ សហរដ្ឋអាមេរិកបានទម្លាក់គ្រាប់បែកបរមាណូលើក្រុងហ៊ីរ៉ូស៊ីម៉ា និងណាហ្គាសាគី ប្រទេសជប៉ុន ដែលបណ្តាលឱ្យមនុស្សស្លាប់រាប់សែននាក់ និងបំផ្លាញទីក្រុងទាំងមូល។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះបានដាស់ស្មារតីពិភពលោកអំពីអំណាចបំផ្លិចបំផ្លាញរបស់អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ។ ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមត្រជាក់ ការប្រណាំងប្រជែងផ្នែកអាវុធនុយក្លេអ៊ែររវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងសហភាពសូវៀតបានកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំង ជាមួយនឹងការសាកល្បងអាវុធរាប់ពាន់ដង។ ទោះយ៉ាងណា កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីគ្រប់គ្រង និងកាត់បន្ថយអាវុធទាំងនេះក៏បានចាប់ផ្តើម។ សន្ធិសញ្ញាសំខាន់ៗរួមមាន សន្ធិសញ្ញាហាមប្រាមការសាកល្បងនុយក្លេអ៊ែរក្នុងបរិយាកាស លំហអវកាស និងក្រោមទឹក (Partial Test Ban Treaty) ឆ្នាំ ១៩៦៣ សន្ធិសញ្ញាមិនសាយភាយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ (NPT) ឆ្នាំ ១៩៦៨ ដែលបែងចែករដ្ឋជារដ្ឋអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ និងរដ្ឋគ្មានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ ហើយតម្រូវឱ្យមានការចរចាដើម្បីរំសាយអាវុធ។ សន្ធិសញ្ញា START I (1991) និង START II បានកាត់បន្ថយចំនួនក្បាលគ្រាប់របស់មហាអំណាចទាំងពីរ។ ក្រោយមក សន្ធិសញ្ញាហាមប្រាមការសាកល្បងនុយក្លេអ៊ែរគ្រប់ជ្រុងជ្រោយ (CTBT) ឆ្នាំ ១៩៩៦ ត្រូវបានអនុម័ត ប៉ុន្តែមិនទាន់ចូលជាធរមាននៅឡើយ។ សន្ធិសញ្ញាថ្មីបំផុតគឺ សន្ធិសញ្ញាស្តីពីការហាមប្រាមអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ (TPNW) ឆ្នាំ ២០១៧ ដែលហាមប្រាមអាវុធនុយក្លេអ៊ែរទាំងស្រុង ហើយបានចូលជាធរមាននៅឆ្នាំ ២០២១។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

ការកាត់បន្ថយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរមានវិមាត្រសេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌យ៉ាងជ្រៅ។ តាមវិគីភីឌា ការចំណាយទូទាំងពិភពលោកសម្រាប់អាវុធនុយក្លេអ៊ែរមានទឹកប្រាក់រាប់ពាន់លានដុល្លារក្នុងមួយឆ្នាំៗ ខណៈដើមទុននេះអាចត្រូវបានប្រើប្រាស់សម្រាប់ការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ច សុខាភិបាល និងការអប់រំ។ អ្នកគាំទ្រការរំសាយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ តែងលើកឡើងថាការចំណាយទាំងនេះគឺជាការខ្ជះខ្ជាយខណៈពិភពលោកមានតម្រូវការសំខាន់ៗជាច្រើន។ ផ្នែកវប្បធម៌ ចលនាប្រឆាំងនុយក្លេអ៊ែរបានបង្កើតនិមិត្តសញ្ញា សិល្បៈ តន្ត្រី និងអក្សរសាស្ត្រជាច្រើន។ និមិត្តសញ្ញាសន្តិភាព (Peace symbol) ដែលត្រូវបានរចនាឡើងសម្រាប់យុទ្ធនាការរំសាយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ បានក្លាយជានិមិត្តរូបសកលនៃសន្តិភាព។ តាមវិគីភីឌា ចលនានារីដើម្បីសន្តិភាព (Women Strike for Peace) នៅសហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ និងព្រឹត្តិការណ៍ «ឱបមូលដ្ឋាន» (Embrace the Base) នៅចក្រភពអង់គ្លេសក្នុងឆ្នាំ១៩៨២ ដែលមានស្ត្រីចំនួន ៣០ ០០០ នាក់បានកាន់ដៃគ្នាព័ទ្ធជុំវិញមូលដ្ឋានទ័ព គឺជាឧទាហរណ៍នៃការតវ៉ាវប្បធម៌។ ខ្សែភាពយន្តដូចជារឿង «The Day After» «Threads» និង «When the Wind Blows» បានព្រមានអំពីផលវិបាកនៃសង្គ្រាមនុយក្លេអ៊ែរ។ នៅឆ្នាំ ២០១៧ យុទ្ធនាការអន្តរជាតិដើម្បីលុបបំបាត់អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ (ICAN) បានទទួលរង្វាន់ណូបែលសន្តិភាព សម្រាប់កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងក្នុងការហាមប្រាមអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

បច្ចុប្បន្ននេះ ការកាត់បន្ថយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរនៅតែជាប្រធានបទក្តៅគគុកក្នុងទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ។ តាមវិគីភីឌា ការចរចារវាងសហរដ្ឋអាមេរិកនិងរុស្ស៊ីស្តីពីការបន្តសន្ធិសញ្ញា New START កាត់បន្ថយក្បាលគ្រាប់នុយក្លេអ៊ែរបានជួបការលំបាក ជាពិសេសក្រោយការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែនក្នុងឆ្នាំ ២០២២។ មហាអំណាចទាំងពីរបានគំរាមប្រើប្រាស់អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ ដែលធ្វើឱ្យពិភពលោកព្រួយបារម្ភអំពីហានិភ័យនៃសង្គ្រាមនុយក្លេអ៊ែរឡើងវិញ។ កូរ៉េខាងជើងបានបន្តកម្មវិធីអាវុធនុយក្លេអ៊ែររបស់ខ្លួន ទោះបីមានការព្យាយាមកាត់បន្ថយក៏ដោយ។ ចំណែកកិច្ចព្រមព្រៀងនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់ (JCPOA) ក៏នៅស្ថិតក្នុងភាពមិនច្បាស់លាស់។ ទន្ទឹមនឹងនេះ សន្ធិសញ្ញាស្តីពីការហាមប្រាមអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ (TPNW) ដែលចូលជាធរមានតាំងពីថ្ងៃទី ២២ មករា ២០២១ បានក្លាយជាឧបករណ៍គតិយុត្តដ៏សំខាន់មួយសម្រាប់រដ្ឋដែលគ្មានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ។ តាមវិគីភីឌា ប្រទេសជាច្រើនកំពុងពង្រឹងការគាំទ្រចំពោះការរំសាយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ តាមរយៈការចូលជាភាគីសន្ធិសញ្ញានេះ។ សម្រាប់អ្នកអាន ចង្វាក់ខ្មែរ កម្ពុជាជារដ្ឋភាគីនៃសន្ធិសញ្ញាមិនសាយភាយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ (NPT) និងជាសមាជិកនៃតំបន់គ្មានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរអាស៊ីអាគ្នេយ៍ (SEANWFZ) ដែលបង្ហាញពីការប្តេជ្ញាចិត្តរបស់កម្ពុជាចំពោះការកាត់បន្ថយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ។ ការវិវត្តថ្មីៗនេះទាក់ទងនឹងនុយក្លេអ៊ែរអាចមានឥទ្ធិពលលើសន្តិសុខក្នុងតំបន់ និងទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិរបស់កម្ពុជា។