ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ការរត់ពន្ធពេជ្រ គឺជាការជួញដូរ និងដឹកជញ្ជូនពេជ្រឆៅ ឬពេជ្រកែច្នៃដោយខុសច្បាប់ ដែលរំលងកាតព្វកិច្ចពន្ធដារ បទប្បញ្ញត្តិគយ ឬទណ្ឌកម្មអន្តរជាតិ។ យោងតាមទិន្នន័យពីសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ការរត់ពន្ធពេជ្រមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធទៅនឹង «ពេជ្រឈាម» (blood diamonds) ដែលជាពេជ្រប្រើប្រាស់សម្រាប់ផ្តល់មូលនិធិដល់ក្រុមប្រដាប់អាវុធ និងធ្វើឲ្យមានអំពើហិង្សានៅក្នុងតំបន់មានជម្លោះ ជាពិសេសនៅទ្វីបអាហ្វ្រិក។
ការរត់ពន្ធនេះធ្វើឡើងតាមរយៈបណ្តាញឆ្លងដែនស្មុគស្មាញ ឆ្លងកាត់ប្រទេសជាច្រើន មុនពេលទៅដល់ទីផ្សារធំៗដូចជា Antwerp ក្នុងប្រទេសបែលហ្ស៊ិក Mumbai ក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា និង Dubai ក្នុងប្រទេសអារ៉ាប់រួម។
ដើម្បីទប់ស្កាត់ សហគមន៍អន្តរជាតិបានបង្កើត «ដំណើរការគីមបឺលី» (Kimberley Process Certification Scheme – KPCS) នៅឆ្នាំ២០០៣ ដោយតម្រូវឲ្យពេជ្រនាំចេញទាំងអស់ត្រូវមានវិញ្ញាបនបត្របញ្ជាក់ប្រភពស្របច្បាប់។ ប៉ុន្តែ KPCS ត្រូវបានរិះគន់ថាមានចន្លោះប្រហោង ជាពិសេសក្នុងករណីដែលពាក់ព័ន្ធនឹងការរំលោភសិទ្ធិមនុស្ស និងពេជ្រដែលមិនមែនជាក់ស្តែងជាពេជ្រឈាម។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

តំបន់ផលិតពេជ្រសំខាន់ៗរបស់ពិភពលោកមានទីតាំងនៅទ្វីបអាហ្វ្រិក (ដូចជា បុតស្វាណា អាហ្វ្រិកខាងត្បូង អង់ហ្គោឡា សៀរ៉ាឡេអូន និងសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ) ក៏ដូចជានៅរុស្ស៊ី កាណាដា និងអូស្ត្រាលី។ យោងតាម Wikipedia ការរត់ពន្ធភាគច្រើនកើតឡើងនៅតំបន់ដែលមានអភិបាលកិច្ចខ្សោយ ជាពិសេសតំបន់ជម្លោះ ឬតំបន់ដែលមានអំពើពុករលួយរីករាលដាល។
ប្រជាជនដែលពាក់ព័ន្ធរួមមាន អ្នកជីករ៉ែសិប្បកម្ម (artisanal miners) ដែលច្រើនតែរស់នៅក្នុងភាពក្រីក្រ និងត្រូវបានកេងប្រវ័ញ្ចដោយអន្តរការី ឬមេបញ្ជាការក្រុមប្រដាប់អាវុធ។ បណ្តាញរត់ពន្ធជារឿយៗដំណើរការដោយមានការចូលរួមពីមន្ត្រីរដ្ឋាភិបាលពុករលួយ និងក្រុមឧក្រិដ្ឋជនឆ្លងដែន ដែលប្រើប្រាស់ផ្លូវដឹកជញ្ជូនសម្ងាត់ឆ្លងកាត់ព្រំដែនប្រទេសជិតខាង ទៅកាន់ទីផ្សារពិភពលោក។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រវត្តិនៃការរត់ពន្ធពេជ្រមានតាំងពីសម័យអាណានិគម នៅពេលដែលក្រុមហ៊ុន De Beers បានបង្កើតភាពផ្តាច់មុខលើការជួញដូរពេជ្រពិភពលោក និងគ្រប់គ្រងបរិមាណផ្គត់ផ្គង់ដើម្បីរក្សាតម្លៃខ្ពស់។ នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ ពលរដ្ឋសកលបានចាប់អារម្មណ៍កាន់តែខ្លាំងទៅលើ «ពេជ្រឈាម» ដែលជាពាក្យប្រើសម្រាប់ពណ៌នាពីពេជ្រដែលជីកយកនៅក្នុងតំបន់សង្រ្គាម ហើយលក់ដើម្បីផ្តល់មូលនិធិដល់អំពើហិង្សាបះបោរ។ យោងតាម Wikipedia សង្រ្គាមស៊ីវិលនៅសៀរ៉ាឡេអូន អង់ហ្គោឡា និងសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ បានទទួលមូលនិធិយ៉ាងច្រើនពីពេជ្រឈាម ដែលនាំឱ្យមានអ្នកស្លាប់ និងរបួសជាច្រើន។
ដើម្បីឆ្លើយតប អង្គការសហប្រជាជាតិបានដាក់ទណ្ឌកម្ម និងគាំទ្រការបង្កើតដំណើរការគីមបឺលីនៅឆ្នាំ២០០៣។ ករណីគួរឲ្យកត់សម្គាល់រួមមាន ការកាត់ទោសអតីតប្រធានាធិបតីលីបេរីយ៉ា លោក Charles Taylor ពីបទឧក្រិដ្ឋកម្មសង្រ្គាមដែលពាក់ព័ន្ធនឹងពេជ្រឈាម និងវិបត្តិនៅតំបន់ពេជ្រ Marange ក្នុងប្រទេសហ្សីមបាវេ ដែលមានការរំលោភសិទ្ធិមនុស្សធ្ងន់ធ្ងរ។ ទោះជាមាន KPCS ក៏ដោយ ពេជ្រនៅតែបន្តត្រូវបានរត់ពន្ធតាមរយៈបណ្តាញនៅ Antwerp, Dubai និង Mumbai។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ការរត់ពន្ធពេជ្រមានឥទ្ធិពលសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងខ្លាំង។ តាមរយៈការគេចពន្ធ និងការនាំចេញខុសច្បាប់ រដ្ឋាភិបាលនៃប្រទេសផលិតបាត់បង់ចំណូលសាធារណៈរាប់ពាន់លានដុល្លារក្នុងមួយឆ្នាំៗ។ ពេជ្រខុសច្បាប់ក៏ធ្វើឲ្យខូចទីផ្សារស្របច្បាប់ និងបង្កើតការប្រកួតប្រជែងមិនស្មើភាពសម្រាប់ក្រុមហ៊ុនដែលគោរពបទប្បញ្ញត្តិ។ សម្រាប់សេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក ទំហំពាណិជ្ជកម្មពេជ្រសរុបមានតម្លៃរាប់ពាន់លានដុល្លារ ហើយផ្នែកមួយនៃទំហំនេះត្រូវបានគេជឿថាជាពេជ្ររត់ពន្ធ។
ខាងផ្នែកវប្បធម៌ ពេជ្រឈាម និងការរត់ពន្ធពេជ្របានក្លាយជាប្រធានបទនៃភាពយន្តល្បីៗដូចជា «Blood Diamond» (ឆ្នាំ២០០៦) ដែលសម្តែងដោយ Leonardo DiCaprio និងបានជំរុញការយល់ដឹងជាសកលអំពីបញ្ហានេះ។ តន្ត្រី និងយុទ្ធនាការឃោសនាក៏បានដើរតួនាទីក្នុងការអប់រំអ្នកប្រើប្រាស់ផងដែរ។ និមិត្តសញ្ញា «ពេជ្រឈាម» បានក្លាយជាតំណាងនៃផលវិបាកអវិជ្ជមាននៃធនធានធម្មជាតិដ៏មានតម្លៃ នៅពេលដែលការគ្រប់គ្រងខ្សោយ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

នាពេលបច្ចុប្បន្ន ការរត់ពន្ធពេជ្រនៅតែជាបញ្ហាសកលដ៏សំខាន់។ យោងតាមរបាយការណ៍សារព័ត៌មានថ្មីៗ សង្រ្គាមនៅអ៊ុយក្រែនបានជំរុញឲ្យមានការដាក់ទណ្ឌកម្មលើពេជ្ររុស្ស៊ី ជាពិសេសពីក្រុមហ៊ុន Alrosa ដែលជាក្រុមហ៊ុនផលិតពេជ្រធំជាងគេមួយក្នុងពិភពលោក។ ការដាក់ទណ្ឌកម្មនេះបានបង្កើនការប៉ុនប៉ងរត់ពន្ធពេជ្ររុស្ស៊ីចេញតាមរយៈប្រទេសទីបី ដើម្បីគេចពីការត្រួតពិនិត្យ។
លើសពីនេះ ដំណើរការគីមបឺលីកំពុងស្ថិតក្រោមការរិះគន់កាន់តែខ្លាំងពីសំណាក់អង្គការសង្គមស៊ីវិល ដោយសារតែនិយមន័យ «ពេជ្រឈាម» បច្ចុប្បន្នមានលក្ខណៈតូចចង្អៀតពេក ហើយមិនរួមបញ្ចូលករណីរំលោភសិទ្ធិមនុស្សធ្ងន់ធ្ងរដោយកងកម្លាំងរដ្ឋាភិបាល ដូចដែលបានកើតឡើងនៅហ្សីមបាវេ និងសាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកកណ្តាល។
សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse នៅកម្ពុជា ទោះបីប្រទេសនេះមិនមែនជាប្រទេសផលិតពេជ្រក៏ដោយ ប៉ុន្តែវិស័យត្បូងមានតម្លៃ (ដូចជា ត្បូងកណ្តៀង និងត្បូងទទឹម) ក៏អាចប្រឈមមុខនឹងបញ្ហាស្រដៀងគ្នា នៃការជីកយកខុសច្បាប់ និងការរត់ពន្ធ។ មេរៀនពីការគ្រប់គ្រងពាណិជ្ជកម្មពេជ្រសកល អាចជាគំរូសម្រាប់ការលើកកម្ពស់តម្លាភាព និងកាត់បន្ថយជម្លោះពាក់ព័ន្ធនឹងធនធានរ៉ែនៅក្នុងតំបន់។ កិច្ចប្រឹងប្រែងអន្តរជាតិ ដូចជាការកែសម្រួលដំណើរការគីមបឺលី និងការដាក់ទណ្ឌកម្ម នឹងបន្តជះឥទ្ធិពលដល់ទីផ្សារពេជ្រពិភពលោក និងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងការពារសិទ្ធិមនុស្ស។