ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ដូមីស្យាន (Domitian) គឺជាអធិរាជរ៉ូម៉ាំង ដែលគ្រងរាជ្យពីឆ្នាំ ៨១ ដល់ឆ្នាំ ៩៦ នៃគ្រិស្តសករាជ (គ.ស.)។ យោងតាមវិគីភីឌា ព្រះអង្គជាបុត្ររបស់អធិរាជវេស្ប៉ាស៊ាន និងជាប្អូនប្រុសរបស់អធិរាជទីតុស ដែលជាអធិរាជពីរអង្គមុនព្រះអង្គ ហើយជាសមាជិកចុងក្រោយនៃរាជវង្សហ្វ្លាវី។

ប្រវត្តិវិទូ Brian W. Jones បានពណ៌នាព្រះអង្គថាជា «អ្នកគ្រប់គ្រងផ្ដាច់ការដ៏ឃោរឃៅ ប៉ុន្តែមានប្រសិទ្ធភាព»។ រចនាប័ទ្មគ្រប់គ្រងបែបផ្ដាច់ការរបស់ព្រះអង្គ បាននាំឱ្យមានជម្លោះយ៉ាងខ្លាំងជាមួយព្រឹទ្ធសភារ៉ូម៉ាំង ដែលព្រះអង្គបានកាត់បន្ថយអំណាចយ៉ាងខ្លាំង។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ដូមីស្យានប្រសូតនៅទីក្រុងរ៉ូម ក្នុងឆ្នាំ ៥១ នៃគ.ស.។ ព្រះអង្គជាបុត្រទីពីររបស់វេស្ប៉ាស៊ាន ដែលក្រោយមកបានក្លាយជាអធិរាជរ៉ូម៉ាំង និងជាប្អូនប្រុសរបស់ទីតុស។ ត្រកូលហ្វ្លាវី មានដើមកំណើតពីកូនចៅរបស់ Titus Flavius Petro និង Tertulla ដូចដែលបង្ហាញក្នុងមែកធាងគ្រួសារខាងលើ។

ព្រះអង្គជាពលរដ្ឋរ៉ូម៉ាំង ហើយបានក្លាយជាអធិរាជទីបី និងជាអង្គចុងក្រោយនៃរាជវង្សហ្វ្លាវី បន្ទាប់ពីបិតា និងបងប្រុសរបស់ព្រះអង្គ។ ភរិយារបស់ព្រះអង្គ គឺ Domitia Longina។ យោងតាមវិគីភីឌា ព្រះអង្គមានបុត្រម្នាក់ដែលបានសុគតកាលនៅក្មេង ហើយកាក់ប្រាក់មួយប្រភេទត្រូវបានគេធ្វើឡើងដើម្បីរំលឹកដល់ការលើកបុត្រនោះជាអាទិទេព។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិនៃការឡើងកាន់អំណាចរបស់ដូមីស្យាន ចាប់ផ្ដើមពីវិបត្តិនយោបាយឆ្នាំ ៦៩ នៃគ.ស. នៅពេលចក្រភពរ៉ូមឆ្លងកាត់សង្គ្រាមស៊ីវិលដែលគេហៅថា «ឆ្នាំនៃអធិរាជទាំងបួន» (Year of the Four Emperors)។ វេស្ប៉ាស៊ាន ជាបិតារបស់ព្រះអង្គ បានឈ្នះសង្គ្រាមនោះ និងបង្កើតរាជវង្សហ្វ្លាវីឡើង។ ក្នុងអំឡុងការបះបោរបាតាវី (Batavian) ដូមីស្យានដែលនៅវ័យក្មេង បានចង់ទទួលកិត្តិយសខាងយោធាយ៉ាងខ្លាំង ប៉ុន្តែត្រូវបានមេទ័ពជាន់ខ្ពស់បដិសេធមិនឱ្យទទួលបញ្ជាកងពលធំ។ នៅក្នុងក្បួនជ័យជម្នះឆ្នាំ ៧១ គ្រួសារហ្វ្លាវីទាំងមូល រួមទាំងដូមីស្យាន និងភរិយា បានចូលរួមដង្ហែជាជួរ។

បន្ទាប់ពីវេស្ប៉ាស៊ាន និងទីតុសសោយទិវង្គត ដូមីស្យានបានឡើងសោយរាជ្យនៅឆ្នាំ ៨១។ ក្នុងរជ្ជកាលរយៈពេល ១៥ ឆ្នាំ ព្រះអង្គគ្រប់គ្រងដោយដៃរឹង កាត់បន្ថយអំណាចព្រឹទ្ធសភា ប៉ុន្តែក៏បានយកចិត្តទុកដាក់លើរដ្ឋបាល និងសេដ្ឋកិច្ច។ យោងតាមវិគីភីឌា នៅពេលឡើងកាន់អំណាច ព្រះអង្គបានកែតម្រូវរូបិយវត្ថុរ៉ូម៉ាំង ដោយបង្កើនមាតិកាប្រាក់ក្នុងកាក់ដេណារីយូស (denarius) ឡើង ៨.៨៨ ភាគរយ។ សិលាចារឹកនៅតំបន់ហ្គោប៊ូស្តង់ (Gobustan) ក្នុងប្រទេសអាស៊ែបៃហ្សង់ ដែលលើកឡើងពីព្រះនាមព្រះអង្គ ត្រូវបានចាត់ទុកជាសិលាចារឹករ៉ូម៉ាំងដែលស្ថិតនៅខាងកើតឆ្ងាយបំផុត។ កាក់របស់ព្រះអង្គក៏ត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងចេតីយ៍ពុទ្ធសាសនាមួយកន្លែងក្នុងប្រទេសអាហ្វហ្គានីស្ថាន (Ahin Posh) ផងដែរ។

ទំនាក់ទំនងរវាងព្រះអង្គ និងព្រឹទ្ធសភាកាន់តែតានតឹងឡើងៗ ហើយនៅថ្ងៃទី ១៨ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ៩៦ នៃគ.ស. ព្រះអង្គត្រូវបានគេធ្វើឃាត។ តាមកំណត់ត្រារបស់ Suetonius ដែលវិគីភីឌាដកស្រង់ ព្រះអង្គគោរពបូជាអាទិទេពមីណឺវ៉ា (Minerva) ជាអាទិទេពគាំពារព្រះអង្គយ៉ាងមុតមាំ។ បន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតរបស់ព្រះអង្គ ព្រឹទ្ធសភាបានប្រកាសឱ្យនឺវ៉ា (Nerva) ឡើងជាអធិរាជ ដែលបញ្ចប់រាជវង្សហ្វ្លាវី។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ជាង ១,៩០០ ឆ្នាំក្រោយការសោយទិវង្គតរបស់ព្រះអង្គ ដូមីស្យាននៅតែជាតួអង្គសំខាន់ក្នុងការសិក្សាប្រវត្តិសាស្ត្ររ៉ូមបុរាណ។ ការវាយតម្លៃរបស់ប្រវត្តិវិទូសម័យទំនើប ដូចជា Brian W. Jones បង្ហាញថា ការជំនុំជម្រះលើរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គមានភាពស្មុគស្មាញ និងបន្តត្រូវបានជជែកដេញដោលរហូតដល់បច្ចុប្បន្ន។

ស្លាកស្នាមនៃរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គនៅតែឃើញជាក់ស្តែង។ កីឡដ្ឋានដូមីស្យាន ដែលយោងតាមវិគីភីឌាមានទីតាំងបច្ចុប្បន្នស្ថិតនៅតំបន់ទីលាន Piazza Navona ក្នុងទីក្រុងរ៉ូម ខណៈរូបចម្លាក់ព្រះអង្គនៅតែមាននៅលើច្រកទ្វារខាងជើងនៃប្រាសាទ Dendera ក្នុងប្រទេសអេហ្ស៊ីប។ កាក់ និងរូបចម្លាក់របស់ព្រះអង្គក៏ត្រូវបានរក្សាទុកក្នុងសារមន្ទីរសំខាន់ៗ ដូចជា សារមន្ទីរវ៉ាទីកង់ និងសារមន្ទីរកាពីតូលីន ជាដើម។

សម្រាប់អ្នកអានខ្មែរ រឿងរ៉ាវរបស់ដូមីស្យាន គឺជាករណីសិក្សាប្រវត្តិសាស្ត្រអំពីទំនាក់ទំនងរវាងមេដឹកនាំ និងស្ថាប័នតំណាងប្រជាជន ព្រមទាំងអំពីរបៀបដែលការវាយតម្លៃលើអ្នកគ្រប់គ្រងម្នាក់អាចផ្លាស់ប្តូរតាមពេលវេលា។ ជាពិសេស ការរកឃើញកាក់របស់ព្រះអង្គនៅក្នុងចេតីយ៍ពុទ្ធសាសនានៅអាហ្វហ្គានីស្ថាន បង្ហាញឱ្យឃើញពីទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្ម និងវប្បធម៌រវាងពិភពលោករ៉ូម៉ាំង និងតំបន់អាស៊ីកាលពីជាង ២,០០០ ឆ្នាំមុន។