KhmerPulse

ចង្វាក់ខ្មែរ

សំយោគ​ពហុ​ទស្សនៈ · ប្រភព​អន្តរជាតិ​ តំបន់​ និង​កម្ពុជា

ច្បាប់១៨ កញ្ញា ២០២៦ ព័ត៌មានពិភពលោក ច្រើនទស្សនៈ ជាភាសាខ្មែរ No. ១៨ កញ្ញា ២០២៦

ឆ្នាំ ៩៦ គ.ស.៖ ឃាតកម្ម Domitian និងការឡើងកាន់អំណាចរបស់ Nerva ជាអធិរាជដំបូងនៃ "អធិរាជដ៏ល្អទាំងប្រាំ"

នៅឆ្នាំ ៩៦ គ.ស. ក្រោយពេលអធិរាជ Domitian ត្រូវគេធ្វើឃាត រដ្ឋបុរសវ័យជិត ៦៦ ឆ្នាំ ឈ្មោះ Nerva បានឡើងកាន់អំណាច បើកផ្លូវឱ្យចក្រភពរ៉ូមចូលយុគនៃរាជវង្ស Nerva–Antonine ដែលគេស្គាល់ជាទូទៅថាជាសម័យ "អធិរាជដ៏ល្អទាំងប្រាំ"។

Synthesized from

Wikipedia·Wikipedia·Wikipedia·Wikipedia·Wikipedia

Identifier: grandeurthatwasr00stobrich (find matches) Title: The grandeur that was Rome; a survey of Roman culture and civilisation: Year: 1920 (1920s) Authors: Stobart, J. C. (John Clarke),
ប្រភព: Wikimedia Commons

នៅឆ្នាំ ៩៦ គ.ស. ពោលគឺជាង ១,៩០០ ឆ្នាំមុន ចក្រភពរ៉ូមបានឆ្លងកាត់ការផ្លាស់ប្តូរអំណាចដ៏សំខាន់មួយ។ តាមឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រដែលចងក្រងនៅក្នុងវិគីភីឌា លោក Nerva បានឡើងកាន់អំណាចជាអធិរាជ បន្ទាប់ពីអធិរាជ Domitian ដែលជាអ្នកកាន់អំណាចមុន ត្រូវបានគេធ្វើឃាត។ ពេលឡើងគ្រងរាជ្យ លោក Nerva មានវ័យជិត ៦៦ ឆ្នាំ ដែលជាវ័យចំណាស់សម្រាប់ការចាប់ផ្តើមរជ្ជកាលមួយ ហើយលោកបានបម្រើការងារក្នុងរាជការអស់រយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍ ក្រោមរជ្ជកាលអធិរាជ Nero និងអ្នកគ្រប់គ្រងបន្តបន្ទាប់នៃរាជវង្ស Flavian។ ការឡើងកាន់អំណាចរបស់លោកបានបញ្ចប់រាជវង្ស Flavian ហើយចាប់ផ្តើមរាជវង្សថ្មី គឺរាជវង្ស Nerva–Antonine ដែលកាន់អំណាចពីឆ្នាំ ៩៦ ដល់ឆ្នាំ ១៩២។

ដើម្បីយល់ពីអត្ថន័យនៃការផ្លាស់ប្តូរនេះ ចាំបាច់ត្រូវដឹងពីស្ថានភាពរជ្ជកាលមុន។ Domitian គ្រងរាជ្យពីឆ្នាំ ៨១ ដល់ឆ្នាំ ៩៦ ដោយជាបុត្ររបស់អធិរាជ Vespasian និងជាប្អូនប្រុសរបស់អធិរាជ Titus ដែលជាអ្នកកាន់អំណាចពីរអង្គមុនលោក។ លោកជាសមាជិកចុងក្រោយនៃរាជវង្ស Flavian។ តាមវិគីភីឌា ប្រវត្តិវិទូ Brian W. Jones បានពណ៌នាលោកថាជា "អ្នកគ្រប់គ្រងផ្តាច់ការដ៏ឃោរឃៅ ប៉ុន្តែមានប្រសិទ្ធភាព"។ រចនាប័ទ្មគ្រប់គ្រងបែបផ្តាច់ការរបស់លោក បានធ្វើឱ្យលោកមានជម្លោះយ៉ាងខ្លាំងជាមួយព្រឹទ្ធសភារ៉ូម ដែលអំណាចត្រូវបានលោកកាត់បន្ថយយ៉ាងខ្លាំង។

ការធ្វើឃាត Domitian បាននាំឱ្យរជ្ជកាលរបស់លោក និងរាជវង្ស Flavian ទាំងមូល បញ្ចប់ភ្លាមៗ។ អ្នកដែលឡើងមកជំនួស គឺ Nerva ដែលមិនមែនជាមេទ័ពជ័យជម្នះ ឬជាអ្នកជាប់ខ្សែស្រឡាយរាជវង្ស ប៉ុន្តែជាអ្នកបម្រើរាជការជំនាញ ដែលបានបម្រើរដ្ឋអស់រយៈពេលយូរអង្វែង។ ភាពផ្ទុយគ្នារវាងអធិរាជថ្មីវ័យចំណាស់ និងអធិរាជចាស់ដែលត្រូវបានពណ៌នាថាផ្តាច់ការ បង្ហាញថាការផ្ទេរអំណាចនៅរ៉ូមសម័យនោះ មិនមែនជាដំណើរការស្ងប់ស្ងាត់ និងមានលំនាំច្បាស់លាស់ជានិច្ចនោះទេ។ ករណីនេះក៏បង្ហាញថា ការស្នងរាជ្យនៅចក្រភពរ៉ូម អាចភ្ជាប់យ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយហិង្សា និងការផ្លាស់ប្តូររាជវង្សយ៉ាងខ្លាំងក្លា។

អ្វីដែលកើតឡើងបន្ទាប់ពីនោះ បានក្លាយជាមរតកដ៏គួរឱ្យកត់សម្គាល់។ តាមវិគីភីឌា រាជវង្ស Nerva–Antonine មានអធិរាជសរុប ៧ អង្គ ដែលគ្រប់គ្រងពីឆ្នាំ ៩៦ ដល់ឆ្នាំ ១៩២ រួមមាន Nerva (៩៦–៩៨), Trajan (៩៨–១១៧), Hadrian (១១៧–១៣៨), Antoninus Pius (១៣៨–១៦១), Marcus Aurelius (១៦១–១៨០), Lucius Verus (១៦១–១៦៩) និង Commodus (១៧៧–១៩២)។ ក្នុងចំណោមនោះ អធិរាជ ៥ អង្គដំបូង គឺ Nerva, Trajan, Hadrian, Antoninus Pius និង Marcus Aurelius ត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថាជា "អធិរាជដ៏ល្អទាំងប្រាំ" (Five Good Emperors)។ ដូច្នេះ Nerva គឺជាអធិរាជអង្គទីមួយនៃក្រុមអធិរាជដែលត្រូវបានចងចាំដោយឈ្មោះនេះ ទោះបីជារជ្ជកាលរបស់លោកមានរយៈពេលខ្លីក៏ដោយ។

ដើម្បីដាក់ព្រឹត្តិការណ៍នេះក្នុងទិដ្ឋភាពទូលំទូលាយ រ៉ូមបុរាណគឺជាអរិយធម៌ដែលចាប់ផ្តើមពីការបង្កើតទីក្រុងរ៉ូមក្នុងសតវត្សរ៍ទី ៨ មុន គ.ស. ហើយបន្តរហូតដល់ការដួលរលំនៃចក្រភពរ៉ូមខាងលិចក្នុងសតវត្សរ៍ទី ៥ គ.ស.។ ក្នុងរយៈពេលដ៏យូរនោះ រ៉ូមបានឆ្លងកាត់រាជាណាចក្ររ៉ូម (៧៥៣–៥០៩ មុន គ.ស.) សាធារណរដ្ឋរ៉ូម (៥០៩–២៧ មុន គ.ស.) និងចក្រភពរ៉ូម។ នៅពេល Nerva ឡើងកាន់អំណាច ចក្រភពរ៉ូមមានអាយុកាលជាង ១២០ ឆ្នាំរួចទៅហើយ។ តាមវិគីភីឌា ឆ្នាំ ៩៦ គ.ស. ក៏ជាឆ្នាំបង្គោលមួយក្នុងប្រតិទិន Julian ផងដែរ ហើយនៅសម័យនោះ វាត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាឆ្នាំនៃការកាន់តំណែងកុងស៊ុលរបស់ Valens និង Vetus។ ការហៅថា "គ.ស. ៩៦" ត្រូវបានគេប្រើចាប់ពីសម័យកណ្តាលនៃប្រវត្តិសាស្ត្រអឺរ៉ុបមកប៉ុណ្ណោះ។

អត្ថន័យធំបំផុតនៃព្រឹត្តិការណ៍នេះ មិនមែនស្ថិតនៅត្រង់ការផ្លាស់មុខអធិរាជប៉ុណ្ណោះទេ តែស្ថិតនៅត្រង់ការចាប់ផ្តើមនៃរយៈពេលមួយដែលក្រោយមកត្រូវបានវាយតម្លៃខុសពីរជ្ជកាលមុន។ ការដែលអធិរាជ ៥ អង្គដំបូងនៃរាជវង្សថ្មីត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា "អធិរាជដ៏ល្អទាំងប្រាំ" បង្ហាញថាអ្នកសរសេរប្រវត្តិសាស្ត្រជំនាន់ក្រោយ បានមើលឃើញរយៈពេលនេះថាជារយៈពេលល្អប្រសើរ ខុសពីរជ្ជកាល Domitian ដែលត្រូវបានពណ៌នាថាផ្តាច់ការ។ ការឡើងកាន់អំណាចក្រោយឃាតកម្ម ក៏រំលេចឱ្យឃើញថា ការស្នងរាជ្យនៅចក្រភពរ៉ូម ជាដំណើរការដែលអាចរងគ្រោះដោយហិង្សា និងភាពតានតឹងរវាងអ្នកកាន់អំណាច និងស្ថាប័នព្រឹទ្ធសភា។

សម្រាប់អ្នកអានសព្វថ្ងៃ ព្រឹត្តិការណ៍ឆ្នាំ ៩៦ គ.ស. គឺជាគំរូដ៏ច្បាស់មួយនៃរបៀបដែលប្រវត្តិសាស្ត្រត្រូវបានចងក្រង និងដាក់ឈ្មោះនៅពេលក្រោយ។ ពាក្យថា "អធិរាជដ៏ល្អទាំងប្រាំ" មិនមែនជាងារផ្លូវការ ឬចំណងជើងដែលអធិរាជទាំងនោះផ្ទាល់បានប្រើនោះទេ តែជាស្លាកដែលកើតឡើងក្រោយមក ដើម្បីសង្ខេបការវាយតម្លៃរបស់អ្នកសរសេរប្រវត្តិសាស្ត្រ។ ដូចគ្នាដែរ ការពណ៌នា Domitian ថា "ឃោរឃៅ ប៉ុន្តែមានប្រសិទ្ធភាព" បង្ហាញថាការវាយតម្លៃលើអ្នកដឹកនាំម្នាក់ៗ អាចមានទាំងជ្រុងវិជ្ជមាន និងអវិជ្ជមានក្នុងពេលតែមួយ។ ការសិក្សាប្រវត្តិសាស្ត្របែបនេះ ជួយឱ្យយើងយល់ពីរបៀបដែលសង្គមនានាចងចាំ និងវាយតម្លៃអ្នកដឹកនាំរបស់ខ្លួន។

បន្ទាប់ពីរជ្ជកាលខ្លីរបស់ Nerva ដែលមានត្រឹមពីឆ្នាំ ៩៦ ដល់ឆ្នាំ ៩៨ អំណាចបានបន្តទៅ Trajan នៅឆ្នាំ ៩៨។ បន្ទាប់មកទៀត រាជវង្ស Nerva–Antonine បានបន្តកាន់អំណាចតាមរយៈ Hadrian និង Antoninus Pius រហូតដល់រជ្ជកាល Marcus Aurelius ដែលកាន់អំណាចរួមជាមួយ Lucius Verus និងបញ្ចប់ដោយ Commodus ក្នុងឆ្នាំ ១៩២។ ដូច្នេះ ឃាតកម្មមួយនៅឆ្នាំ ៩៦ គ.ស. បាននាំទៅរករយៈពេលជិត ១០០ ឆ្នាំនៃរាជវង្សថ្មី ដែលក្រោយមកត្រូវបានចងចាំជាយុគនៃ "អធិរាជដ៏ល្អទាំងប្រាំ" នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្ររ៉ូមបុរាណ។

ប្រភពទាំងអស់ All 5 sources

  1. Wikipedia AD_96
  2. Wikipedia Nerva
  3. Wikipedia Nerva–Antonine_dynasty
  4. Wikipedia Ancient_Rome
  5. Wikipedia Domitian