ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាម Wikipedia ប្រវត្តិសាស្ត្រអឺរ៉ុបត្រូវបានបែងចែកជាប្រពៃណីជាបួនសម័យកាលធំៗ ដែលរួមមានសម័យបុរេប្រវត្តិ (Prehistoric Europe) សម័យបុរាណកាល (Classical Antiquity) សម័យកណ្តាល (Middle Ages) និងសម័យទំនើប (Modern Era)។ ការបែងចែកនេះផ្តល់នូវក្របខណ្ឌសម្រាប់ការយល់ដឹងអំពីការវិវត្តនៃសង្គម នយោបាយ និងវប្បធម៌នៅទ្វីបដែលមានឥទ្ធិពលបំផុតលើពិភពលោក។ អឺរ៉ុបបានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃការបង្កើតគំនិតថ្មីៗ ច្បាប់ និងបច្ចេកវិទ្យា ដែលបានរីករាលដាលដល់គ្រប់ទិសទី។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ភូមិសាស្ត្រអឺរ៉ុបមានលក្ខណៈអំណោយផលសម្រាប់ការតាំងទីលំនៅ ដោយសារឧបទ្វីបជាច្រើន ទន្លេធំៗ ដូចជា Danube និង Rhine និងវាលទំនាបធំទូលាយ។ តាម Wikipedia មនុស្សបុព្វកាលបានរស់នៅទីនេះតាំងពីរាប់ម៉ឺនឆ្នាំមុន ដោយបន្សល់ទុកស្នាដៃសិល្បៈដូចជាគំនូរនៅរូងភ្នំ Chauvet ក្នុងប្រទេសបារាំង ដែលមានអាយុប្រហែល ៣០ ០០០ ឆ្នាំមុនគ.ស.។ ការរីករាលដាលនៃកសិកម្មពីតំបន់ជិតបូព៌ាប្រមាណ ៩៦០០–៤០០០ ឆ្នាំមុនគ.ស. បានប្រែក្លាយសង្គមអ្នកប្រមាញ់ទៅជាសហគមន៍កសិករ បង្កើតបានជាភូមិ និងវប្បធម៌ថ្មីៗ។ នៅសម័យបុរាណ ក្រុមជនជាតិសំខាន់ៗដូចជា ក្រិក រ៉ូម ស៊ែលទិក ហ្ស៊ឺម៉ានិក និងស្លាវ បានបង្កើតអត្តសញ្ញាណរបស់ខ្លួន និងមានឥទ្ធិពលទៅវិញទៅមក។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

សម័យបុរាណកាលនៅអឺរ៉ុបបានចាប់ផ្តើមជាមួយការកកើតនៃអរិយធម៌ក្រិក។ ក្រិកបុរាណបានបង្កើតទស្សនវិជ្ជា ប្រវត្តិសាស្ត្រ និងលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ ដែលបានដាក់គ្រឹះសម្រាប់អរិយធម៌លោកខាងលិច។ ស្នាដៃស្ថាបត្យកម្មដូចជា Parthenon នៅក្រុងអាថែន ដែលបានសាងសង់ចន្លោះឆ្នាំ ៤៤៧ ដល់ ៤៣៨ មុនគ.ស. ជាតឹកតាងនៃសមិទ្ធិផលនេះ។ ក្រោយមក ចក្រភពរ៉ូមបានពង្រីកឥទ្ធិពលទូទាំងទ្វីបអឺរ៉ុប និងតំបន់មេឌីទែរ៉ាណេ។ រ៉ូមបាននាំមកនូវច្បាប់ រដ្ឋបាល និងសំណង់សាធារណៈធំៗ ដូចជា Colosseum នៅទីក្រុងរ៉ូម។ ចក្រភពនេះត្រូវបានបែងចែកជាពីរនៅឆ្នាំ ៣៩៥ គ.ស. គឺចក្រភពរ៉ូមខាងលិច និងខាងកើត។ ការធ្វើចំណាកស្រុករបស់ក្រុមមនុស្សមកពីទិសខាងជើង និងខាងកើត (ការលុកលុយរបស់ពួកបារបារ) ក្នុងសតវត្សទី៤-៥ បាននាំទៅដល់ការដួលរលំនៃចក្រភពរ៉ូមខាងលិចក្នុងឆ្នាំ ៤៧៦ គ.ស.។

សម័យកណ្តាលបានចាប់ផ្តើមជាមួយការលេចឡើងនៃសក្តិភូមិ និងការរីករាលដាលនៃគ្រិស្តសាសនា។ ព្រះវិហារកាតូលិកបានក្លាយជាអ្នកមានឥទ្ធិពលសំខាន់នៅអឺរ៉ុបខាងលិច រហូតដល់មានវិបត្តិបែងចែកសាសនា (Great Schism) ក្នុងឆ្នាំ ១០៥៤ ដែលបំបែកព្រះវិហារជាពីរគឺ កាតូលិក និងអរតូដុក្ស។ តាម Wikipedia យុគសម័យនេះក៏បានឃើញសង្គ្រាមបូជនីយកិច្ច (Crusades) ការលុកលុយរបស់ម៉ុងហ្គោលនៅសតវត្សទី១៣ និងរោគប៉េស្តដែលបានសម្លាប់មនុស្សជាច្រើន។ ស្ថាបត្យកម្មហ្គោធិកបានរីកចម្រើន ដូចជាវិហារ Notre-Dame នៅប៉ារីស ដែលចាប់ផ្តើមសាងសង់នៅឆ្នាំ ១១៦៣ និងបញ្ចប់យ៉ាងធំនៅឆ្នាំ ១២៦០។ ទន្ទឹមនឹងនេះ ចក្រភពបរិសុទ្ធរ៉ូម (Holy Roman Empire) បានដើរតួនាទីនយោបាយស្មុគស្មាញនៅអឺរ៉ុបកណ្តាល។

សម័យទំនើបដំបូងបានចាប់ផ្តើមជាមួយការរុករកសមុទ្រ (Age of Discovery) ដោយប្រទេសដូចជា បារាំង អង់គ្លេស អេស្ប៉ាញ និងព័រទុយហ្គាល់ បានបង្កើតចក្រភពអាណានិគមសកល។ ការកែទម្រង់សាសនា (Reformation) ក្នុងសតវត្សទី១៦ បានបំបែកអឺរ៉ុបខាងជើងចេញពីកាតូលិក នាំឱ្យមានសង្គ្រាមសាសនាដ៏ធំ ដូចជាសង្គ្រាមសាមសិបឆ្នាំ (១៦១៨–១៦៤៨) ដែលបានបញ្ចប់ដោយសន្ធិសញ្ញាសន្តិភាព Westphalia។ សតវត្សទី១៨ បានឃើញបដិវត្តន៍បារាំងឆ្នាំ ១៧៨៩ ដែលបានផ្តួលរំលំរបបរាជានិយម និងផ្តល់កំណើតដល់គំនិតជាតិនិយម និងសិទ្ធិមនុស្ស។ ណាប៉ូឡេអុងបានពង្រីកចក្រភពបារាំង ប៉ុន្តែត្រូវបានបរាជ័យនៅឯសមរភូមិ Waterloo ក្នុងឆ្នាំ ១៨១៥។

សតវត្សទី១៩ និង២០ បាននាំមកនូវបដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម ដែលប្រែក្លាយសេដ្ឋកិច្ច និងសង្គម។ សង្គ្រាមលោកលើកទី១ (១៩១៤–១៩១៨) និងលើកទី២ (១៩៣៩–១៩៤៥) បានបំផ្លិចបំផ្លាញទ្វីបយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ជាពិសេសរបបណាស៊ីអាល្លឺម៉ង់ដែលបានសម្លាប់ជនជាតិជ្វីសរាប់លាននាក់ (Holocaust)។ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាម អឺរ៉ុបត្រូវបានបែងចែកជាប្លុកខាងលិច (ដឹកនាំដោយសហរដ្ឋអាមេរិក) និងប្លុកខាងកើត (ដឹកនាំដោយសហភាពសូវៀត) ដែលនាំទៅដល់សង្រ្គាមត្រជាក់។ ការដួលរលំនៃជញ្ជាំងប៊ែរឡាំងក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៩ និងការរំលាយសហភាពសូវៀតនៅឆ្នាំ ១៩៩១ បាននាំទៅដល់ការបង្រួបបង្រួមអឺរ៉ុបឡើងវិញ និងការពង្រីកសហភាពអឺរ៉ុប។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សេដ្ឋកិច្ចអឺរ៉ុបបានឆ្លងកាត់ការផ្លាស់ប្តូរធំៗពីសក្តិភូមិទៅជាមូលធននិយមឧស្សាហកម្ម។ បដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្មដែលចាប់ផ្តើមក្នុងសតវត្សទី១៨ នាំឱ្យមានការរីកចម្រើនផ្នែកបច្ចេកវិទ្យា ការដឹកជញ្ជូន និងផលិតកម្ម ដែលបានបង្កើតវណ្ណៈកម្មករ និងមូលធននិយម។ តាម Wikipedia ព្រឹត្តិការណ៍ដូចជាការតាំងពិព័រណ៍ពិភពលោកនៅប៉ារីសឆ្នាំ ១៨៨៩ បានបង្ហាញពីវឌ្ឍនភាពថ្មីៗ រួមទាំងប៉ម Eiffel ដែលជានិមិត្តរូបនៃយុគសម័យឧស្សាហកម្ម។

ផ្នែកវប្បធម៌ អឺរ៉ុបបានផ្តល់កំណើតដល់ចលនាសំខាន់ៗដូចជា Renaissance (ការកើតជាថ្មីនៃសិល្បៈ និងវិទ្យាសាស្ត្រនៅអ៊ីតាលីសតវត្សទី១៤-១៦) Baroque និង Enlightenment (យុគនៃការបំភ្លឺ)។ វិទ្យាសាស្ត្រក៏រីកចម្រើន ដោយមានអ្នកប្រាជ្ញដូចជា Galileo (ដែលបានសង្កេតផ្កាយតាមកែវយឺត) និង Albert Einstein ដែលបានបោះពុម្ពទ្រឹស្តីរូបវិទ្យាសំខាន់ៗក្នុងឆ្នាំ ១៩០៥។ អឺរ៉ុបក៏បានដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងការបង្កើតសិល្បៈភាពយន្ត តន្ត្រីបុរាណ និងអក្សរសាស្ត្រពិភពលោក។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិសាស្ត្រអឺរ៉ុបនៅតែមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងលើព្រឹត្តិការណ៍សព្វថ្ងៃ។ សហភាពអឺរ៉ុប (EU) ដែលបានបង្កើតឡើងក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ មានគោលដៅរក្សាសន្តិភាព និងការធ្វើសមាហរណកម្មសេដ្ឋកិច្ច។ ការពង្រីកណាតូ (NATO) ទៅទិសខាងកើត ជម្លោះនៅអ៊ុយក្រែន និងការកើនឡើងនៃចលនាប្រជានិយម សុទ្ធតែជាប់ទាក់ទងនឹងមេរៀនប្រវត្តិសាស្ត្រ ដូចជាការបែងចែកអំណាចក្នុងសតវត្សទី២០។ តាម Wikipedia ការដួលរលំនៃជញ្ជាំងប៊ែរឡាំងបានតំណាងឱ្យការបញ្ចប់នៃការបែងចែកទ្វីប និងបើកផ្លូវដល់លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យនៅអឺរ៉ុបខាងកើត។

សម្រាប់អ្នកអានកម្ពុជា ការយល់ដឹងអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រអឺរ៉ុបអាចជួយពន្យល់ពីទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ ការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ច និងការកសាងសន្តិភាពក្រោយជម្លោះ ដែលសុទ្ធតែមានភាពពាក់ព័ន្ធជាមួយបទពិសោធន៍របស់កម្ពុជាផ្ទាល់។