ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ទោសប្រហារជីវិត ឬហៅថាទណ្ឌកម្មមរណៈ គឺជាការសម្លាប់ដែលអនុញ្ញាតដោយរដ្ឋ ចំពោះបុគ្គលដែលត្រូវបានផ្តន្ទាទោសពីបទឧក្រិដ្ឋកម្មធ្ងន់ធ្ងរ។ តាមការរាយការណ៍របស់វិគីភីឌា ពាក្យថា capital មានប្រភពពីភាសាឡាតាំង 'caput' មានន័យថាក្បាល ដោយសារការកាត់ក្បាល (beheading) ជាវិធីសាស្ត្របុរាណមួយ។ វិធីសាស្ត្រអនុវត្តមានច្រើនបែប ដូចជា ការបាញ់សម្លាប់ ការចាក់ថ្នាំពុល ការព្យួរក ការប្រហារដោយកៅអីអគ្គិសនី និងការកាត់ក្បាលជាដើម។

យោងតាមតួលេខរបស់វិគីភីឌាក្នុងឆ្នាំ ២០២៣ ប្រទេសប្រមាណ ៧៤% ក្នុងពិភពលោកបានលុបបំបាត់ទោសប្រហារជីវិតទាំងស្រុងក្នុងច្បាប់ ឬបញ្ឈប់ការអនុវត្តជាក់ស្តែង។ ប្រទេសដែលនៅរក្សាទុករួមមាន ចិន អ៊ីរ៉ង់ អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត អេហ្ស៊ីប និងសហរដ្ឋអាមេរិកជាដើម។ និន្នាការពិភពលោកកំពុងឆ្ពោះទៅរកការលុបបំបាត់ ដោយមានកិច្ចព្រមព្រៀងអន្តរជាតិដូចជា អនុសញ្ញាស្ដីពីការលុបចោលទោសប្រហារជីវិតរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ការចែកចាយភូមិសាស្ត្រនៃទោសប្រហារជីវិតបង្ហាញពីភាពខុសគ្នាខ្លាំងរវាងតំបន់នានា។ នៅទ្វីបអឺរ៉ុប ប្រទេសស្ទើរទាំងអស់បានលុបបំបាត់ទោសនេះ លើកលែងតែបេឡារុសដែលនៅតែអនុវត្ត។ ផ្ទុយមកវិញ នៅអាស៊ី មជ្ឈិមបូព៌ា និងអាហ្វ្រិក មានរដ្ឋជាច្រើនដែលរក្សាទោសប្រហារជីវិតជាធរមាន។ ចិនត្រូវបានរាយការណ៍ថាមានចំនួនការប្រហារជីវិតច្រើនបំផុត តែតួលេខពិតប្រាកដត្រូវបានចាត់ទុកជាអាថ៌កំបាំងរដ្ឋ។

ក្នុងតំបន់អាស៊ាន ប្រទេសថៃ វៀតណាម ឥណ្ឌូនេស៊ី ម៉ាឡេស៊ី និងសិង្ហបុរី សុទ្ធតែរក្សាទោសប្រហារជីវិតសម្រាប់បទល្មើសមួយចំនួន ជាពិសេសការជួញដូរគ្រឿងញៀន។ រូបភាពស្លាកសញ្ញាខាងលើបង្ហាញពីការព្រមាននៅព្រលានយន្តហោះតៃវ៉ាន់ ដែលការរត់ពន្ធគ្រឿងញៀនអាចឈានដល់ទោសប្រហារជីវិត។ សម្រាប់កម្ពុជាវិញ ទោសប្រហារជីវិតត្រូវបានលុបចោល ហើយរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ ១៩៩៣ បានដាក់បម្រាមយ៉ាងច្បាស់លាស់។ ទស្សនៈរបស់ប្រជាជននៅតាមប្រទេសនីមួយៗមានភាពខុសគ្នា ប៉ុន្តែនិន្នាការសកលគឺការគាំទ្រការលុបបំបាត់កំពុងកើនឡើង។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិនៃទោសប្រហារជីវិតអាចតាមដានបានទៅដល់សម័យបុរាណ។ ក្រមច្បាប់ហាម៉ូរ៉ាប៊ី (Code of Hammurabi) របស់នគរបាប៊ីឡូន បានកត់ត្រាទោសប្រហារជីវិតសម្រាប់ឧក្រិដ្ឋកម្មច្រើនប្រភេទ។ នៅក្រិកបុរាណ ច្បាប់ដ្រាកូនៀន (Draconian) ក៏បានអនុវត្តទោសនេះយ៉ាងតឹងតែងដែរ។ ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងបានប្រើវិធីសាស្ត្រចម្រុះ ដូចជាការឆ្កាង (crucifixion) ដែលបានក្លាយជារូបភាពដ៏គួរឱ្យភ័យខ្លាចក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។

ក្នុងយុគសម័យកណ្តាល ទ្វីបអឺរ៉ុបបានបង្កើតវិធីសាស្ត្រសាហាវថែមទៀត ដូចជាការព្យួរក ការបំបាក់ដោយកង់ (breaking wheel) និងការដុតទាំងរស់ (burning at the stake) ដែលត្រូវបានប្រើសម្រាប់ការផ្តន្ទាទោសអ្នកខុសឆ្គងសាសនា។ ប៉ុន្តែចាប់ពីសតវត្សទី ១៨ រលកនៃការត្រាស់ដឹង (Enlightenment) បាននាំមកនូវការរិះគន់យ៉ាងខ្លាំងចំពោះភាពឃោរឃៅនេះ។ ស្នាដៃរបស់លោក Cesare Beccaria ដែលមានចំណងជើងថា 'Dei delitti e delle pene' (ស្តីពីឧក្រិដ្ឋកម្មនិងទណ្ឌកម្ម) បោះពុម្ពក្នុងឆ្នាំ ១៧៦៤ បានជំរុញឱ្យមានការពិភាក្សានិងចលនាលុបបំបាត់ទោសប្រហារជីវិតជាលើកដំបូង។ នៅឆ្នាំ ១៧៨៦ រដ្ឋធូស្កានី (Tuscany) ក្រោមការដឹកនាំរបស់អធិរាជ Leopold II បានក្លាយជាប្រទេសទំនើបដំបូងគេដែលលុបបំបាត់ទោសនេះចោលទាំងស្រុង។

សតវត្សទី ២០ បានបង្ហាញពីទិដ្ឋភាពផ្ទុយគ្នា៖ ម្យ៉ាង ទោសប្រហារជីវិតត្រូវបានរបបផ្តាច់ការដូចជាណាស៊ីអាល្លឺម៉ង់ប្រើប្រាស់ជាឧបករណ៍ភេរវកម្មរដ្ឋ ដោយប្រហារជីវិតមនុស្សរាប់លាននាក់។ ម្យ៉ាងវិញទៀត បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទី ២ រលកនៃការលុបបំបាត់បានរីករាលដាលពាសពេញអឺរ៉ុប ដោយមានការគាំទ្រពីចលនាសិទ្ធិមនុស្សអន្តរជាតិ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

តាមទស្សនៈសេដ្ឋកិច្ច ការអនុវត្តទោសប្រហារជីវិតច្រើនតែមានការចំណាយខ្ពស់ជាងការដាក់ពន្ធនាគារមួយជីវិត។ ដំណើរការតុលាការវែងឆ្ងាយ រួមទាំងការប្តឹងឧទ្ធរណ៍ជាច្រើនលើក ថ្លៃមេធាវី និងការស៊ើបអង្កេតបន្ថែម សុទ្ធតែធ្វើឱ្យរដ្ឋចំណាយថវិកាច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់។ ក្រៅពីនេះ ហានិភ័យនៃការប្រហារជីវិតមនុស្សគ្មានកំហុស គឺជាកង្វល់ធំមួយ។ ករណីដ៏ល្បីមួយគឺ Timothy Evans ដែលត្រូវបានប្រហារជីវិតនៅឆ្នាំ ១៩៥០ នៅប្រទេសអង់គ្លេស ក្រោមការចោទប្រកាន់ថាសម្លាប់កូនស្រីខ្លួន តែក្រោយមកត្រូវបានរកឃើញថាជនល្មើសពិតប្រាកដគឺម្ចាស់ផ្ទះរបស់គាត់។ រឿងនេះបានក្លាយជាកត្តាសំខាន់ក្នុងការលុបបំបាត់ទោសប្រហារជីវិតនៅចក្រភពអង់គ្លេសនៅឆ្នាំ ១៩៦៥។

ខាងវប្បធម៌ ទោសប្រហារជីវិតជាប្រធានបទដែលទស្សនៈខុសគ្នាតាមសាសនា។ គ្រិស្តសាសនាមានការបកស្រាយផ្សេងៗ ខ្លះយកព្រះគម្ពីរមកគាំទ្រ ខ្លះបដិសេធដោយផ្អែកលើសេចក្តីមេត្តា។ សាសនាឥស្លាមនៅប្រទេសមួយចំនួនបានកំណត់ទោសប្រហារជីវិតសម្រាប់បទល្មើសមួយចំនួនដូចជាឃាតកម្ម និងការផិតក្បត់។ ព្រះពុទ្ធសាសនា ដែលជាសាសនាចម្បងរបស់កម្ពុជា ជាទូទៅបង្រៀនអំពីការមិនបៀតបៀនសត្វលោក និងសន្តិភាព ដូច្នេះការគាំទ្រលើទោសប្រហារជីវិតនៅក្នុងសង្គមខ្មែរមានកម្រិតទាប។ ការឃោសនារបស់អង្គការសិទ្ធិមនុស្សដូចជាអង្គការសហប្រជាជាតិ និង Amnesty International បានជំរុញឱ្យមានការប្ដេជ្ញាចិត្តសកលក្នុងការលុបបំបាត់ទោសនេះ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នៅកម្ពុជា ទោសប្រហារជីវិតមិនមាននៅក្នុងនីតិប្បញ្ញត្តិទេ ហើយការអនុវត្តចុងក្រោយបានកើតឡើងកាលពីឆ្នាំ ១៩៨៩។ ទោះជាយ៉ាងណា ពីពេលមួយទៅពេលមួយ សំឡេងអំពាវនាវឱ្យស្ដារទោសនេះឡើងវិញសម្រាប់បទល្មើសដ៏ព្រៃផ្សៃ ដូចជាឃាតកម្មលើកុមារ បានលេចឡើងនៅក្នុងសង្គម ដែលនាំឱ្យមានការជជែកវែកញែកជាសាធារណៈអំពីប្រសិទ្ធភាព និងសីលធម៌នៃទោសប្រហារជីវិត។

នៅក្នុងតំបន់ ប្រទេសជិតខាងដូចជាថៃ វៀតណាម និងឥណ្ឌូនេស៊ី នៅតែអនុវត្តទោសនេះជាប្រចាំ ជាពិសេសចំពោះបទល្មើសគ្រឿងញៀន។ ករណីពលរដ្ឋកម្ពុជាដែលជាប់ពាក់ព័ន្ធការជួញដូរគ្រឿងញៀននៅក្រៅប្រទេស និងកំពុងប្រឈមទោសប្រហារជីវិត បានធ្វើឱ្យមានការព្រួយបារម្ភពីសំណាក់គ្រួសារ និងរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា ដែលតែងតែព្យាយាមធ្វើអន្តរាគមន៍ផ្នែកការទូត ដើម្បីស្វែងរកការបន្ធូរបន្ថយទោស។

នៅលើឆាកអន្តរជាតិ មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិបានអនុម័តដំណោះស្រាយទៀងទាត់ដើម្បីផ្អាកការប្រើប្រាស់ទោសប្រហារជីវិត ដោយមានការគាំទ្រពីប្រទេសជាសមាជិកកាន់តែច្រើនឡើងរៀងរាល់ឆ្នាំ។ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងទាំងនេះរួមជាមួយការកើនឡើងនៃការយល់ដឹងអំពីសិទ្ធិមនុស្ស ធ្វើឱ្យ KhmerPulse បន្តតាមដាន និងចែករំលែកព័ត៌មានពាក់ព័ន្ធ។