ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

កាលីហ្វាតហ្វាទីមីដ គឺជាចក្រភពអ៊ីស្លាមមួយដ៏ធំ ដែលគ្រប់គ្រងដោយរាជវង្សហ្វាទីមីដ ពីនិកាយអ៊ីស្មាអ៊ីលីស៊ីអា។ តាមវិគីភីឌា កាលីហ្វាតនេះមានអាយុកាលពីសតវត្សទី១០ ដល់សតវត្សទី១២ ហើយលាតសន្ធឹងទឹកដីយ៉ាងធំទូលាយពីទ្វីបអាហ្វ្រិកខាងជើងរហូតដល់តំបន់អាស៊ីខាងលិច។ រាជវង្សនេះបានអះអាងថា មានដើមកំណើតចេញពីព្យាការីមូហាំម៉ាត់ តាមរយៈបុត្រីហ្វាទីម៉ា និងស្វាមីអាលី ដែលជាអ៊ីម៉ាមស៊ីអាទី១។ ហេតុនេះហើយទើបហ្វាទីមីដត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយសហគមន៍អ៊ីស្មាអ៊ីលីជាច្រើនថាជាអ៊ីម៉ាមត្រឹមត្រូវ។

ចក្រភពនេះចាប់កំណើតនៅតំបន់អ៊ីហ្វ្រីគីយ៉ា (Ifriqiya) សព្វថ្ងៃទុយនីស៊ី ក្នុងអំឡុងពេលដែលកាលីហ្វាតអាបាស៊ីដមានឥទ្ធិពល។ ពួកគេបានផ្តួលរំលំរាជវង្សអាហ្លាប៊ីដ (Aghlabid) និងពង្រីកអំណាចតាមឆ្នេរមេឌីទែរ៉ាណេ ទីបំផុតយកអេហ្ស៊ីបធ្វើជាមជ្ឈមណ្ឌល។ នៅកំពូលនៃអំណាច កាលីហ្វាតរួមមានម៉ាហ្រេប (Maghreb) ស៊ីស៊ីលី (Sicily) ឡេវ៉ាន់ (Levant) និងហេចាស (Hejaz) ដោយមានក្រុងគែរជារដ្ឋធានីថ្មី។ កេរ្តិ៍ដំណែលសំខាន់រួមមានការបង្កើតសាកលវិទ្យាល័យអាល់-អាហ្សារ (Al-Azhar) ដែលជាគ្រឹះស្ថានឥស្លាមដ៏ចំណាស់ជាងគេមួយ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា ទឹកដីហ្វាទីមីដគ្របដណ្តប់អាហ្វ្រិកខាងជើង និងអាស៊ីខាងលិច ពីមេឌីទែរ៉ាណេខាងលិចដល់សមុទ្រក្រហម។ តំបន់ស្នូលរួមមានអ៊ីហ្វ្រីគីយ៉ា (ទុយនីស៊ី) អេហ្ស៊ីប ស៊ីរី ប៉ាឡេស្ទីន និងហេចាស។ កោះស៊ីស៊ីលីក៏ស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកគេដែរ។ រដ្ឋធានីដំបូងគឺម៉ាឌីយ៉ា (Mahdia) ក្រោយមកផ្លាស់ទៅគែរបន្ទាប់ពីត្រួតត្រាអេហ្ស៊ីបនៅសតវត្សទី១០។

ប្រជាជនមានភាពចម្រុះជាតិសាសន៍និងសាសនា រួមមានអារ៉ាប់ ប៊ែរប៊ែរ កូបទិច (Copts) និងជ្វីហ្វ។ ទោះរដ្ឋជាស៊ីអាក៏ដោយ ក៏ប្រជាជនភាគច្រើនជាស៊ុននី។ តាមវិគីភីឌា ហ្វាទីមីដមានគោលនយោបាយអធ្យាស្រ័យចំពោះអ្នកកាន់សាសនាផ្សេង ទោះមានករណីលើកលែងក៏ដោយ។ ទីតាំងភូមិសាស្ត្រអំណោយផលបានធ្វើឱ្យពួកគេក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្មតភ្ជាប់មេឌីទែរ៉ាណេ អាហ្វ្រិក និងមហាសមុទ្រឥណ្ឌា។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ដើមកំណើតនៃកាលីហ្វាតហ្វាទីមីដតាមដានទៅចលនាស៊ីអាអ៊ីស្មាអ៊ីលីនាសតវត្សទី៩។ តាមវិគីភីឌា នៅដើមសតវត្សទី១០ អ្នកដឹកនាំហ្វាទីមីដបានផ្តួលរំលំពួកអាហ្លាប៊ីដ បង្កើតរដ្ឋនៅអ៊ីហ្វ្រីគីយ៉ា ដែលប្រជែងនឹងកាលីហ្វាតអាបាស៊ីដនៅបាកដាដ។

ក្រោមការដឹកនាំរបស់កាលីហ្វជាបន្តបន្ទាប់ ចក្រភពបានពង្រីកខ្លួនចូលម៉ាហ្រេប និងដណ្តើមអេហ្ស៊ីបនៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១០។ គេបានកសាងក្រុងគែរ និងវិហារអាល់-អាហ្សារ (រវាងឆ្នាំ ៩៧០-៩៧២) ដែលក្រោយមកក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលអប់រំដ៏សំខាន់។ កំឡុងរជ្ជកាលកាលីហ្វអាល់-មូស្តាន់ស៊ីរ (al-Mustansir) (ឆ្នាំ ១០៣៦-១០៩៤ តាមកាក់មាស) សេដ្ឋកិច្ចនិងវប្បធម៌បានរីកចម្រើនដល់កំពូល។

យ៉ាងណាមិញ ភាពចលាចលផ្ទៃក្នុង និងការកើនឡើងអំណាចរបស់មេទ័ពដូចជាបាដរ អាល់-ចាម៉ាលី (Badr al-Jamali) ដែលកសាងជញ្ជាំងក្រុងឡើងវិញ (តាមច្រកទ្វារបាប់ អាល់-ហ្វូទូហ៍ Bab al-Futuh) បានធ្វើឱ្យអំណាចកណ្តាលចុះខ្សោយ។ នៅចុងសតវត្សទី១២ របបហ្វាទីមីដបានដួលរលំ ហើយអេហ្ស៊ីបត្រូវបញ្ចូលក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់សាឡាឌីន (Saladin) ដែលប្តូរមកកាន់ស៊ុននីវិញ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា សេដ្ឋកិច្ចហ្វាទីមីដពឹងផ្អែកលើកសិកម្មនៅជ្រលងទន្លេនីល និងពាណិជ្ជកម្មឆ្លងដែនដែលតភ្ជាប់អឺរ៉ុប អាហ្វ្រិក និងអាស៊ី។ កាក់មាសឌីណា (dinar) ដែលឆ្លាក់ក្នុងរជ្ជកាលអាល់-មូស្តាន់ស៊ីរ (ឆ្នាំ ១០៣៦-១០៩៤) ជាភស្តុតាងនៃទ្រព្យសម្បត្តិនិងស្ថិរភាព។

វប្បធម៌ហ្វាទីមីដបន្សល់ទុកកេរ្តិ៍ដំណែលយ៉ាងសម្បើម។ វិហារអាល់-អាហ្សារមិនត្រឹមតែជាទីសក្ការៈប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែក៏ក្លាយជាសាកលវិទ្យាល័យឈានមុខ បង្រៀនសាសនា ច្បាប់ និងវិទ្យាសាស្ត្រ។ សិល្បៈរួមមានគ្រឿងស្មូនលូស្ទ័រ (lustreware) ផលិតនៅអាល់-ហ្វូស្តាត (al-Fustat) ចម្លាក់ភ្លុកដូចជាបន្ទះរូបបរបាញ់ និងស្ថាបត្យកម្មដូចជាវិហារអាល់-ហាគីម (សាងសង់ ៩៩០-១០១៣) វិហារអាល់-អាក់ម៉ារ (១១២៥-២៦) និងខ្លោងទ្វារបាប់ អាល់-ហ្វូទូហ៍។

វិគីភីឌាក៏បានកត់សម្គាល់ពីការអត់ឱនខាងសាសនាផងដែរ។ សហគមន៍គ្រិស្តកូបទិចបានបន្សល់រូបចម្លាក់គ្រិស្តនៅវិហារហង់ឆឺរ (Hanging Church) ពីសតវត្សទី១២/១៣ ខណៈសហគមន៍ជ្វីហ្វបានចម្លងសាស្ត្រាលេនីនក្រាដ កូដិច (Leningrad Codex) ជាភាសាហេប្រឺនៅគែរក្នុងដើមសតវត្សទី១១។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

កេរ្តិ៍ដំណែលហ្វាទីមីដនៅតែបន្តមានជីវិតរហូតសព្វថ្ងៃ។ សាកលវិទ្យាល័យអាល់-អាហ្សារជាគ្រឹះស្ថានឥស្លាមដ៏ចំណាស់មួយដែលនៅបន្តដំណើរការ។ តំបន់ប្រវត្តិសាស្ត្រគែរដែលមានស្នាដៃហ្វាទីមីដជាច្រើន ត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាតំបន់បេតិកភណ្ឌពិភពលោកដោយយូណេស្កូ។

សហគមន៍ដាវូឌីបូរ៉ា (Dawoodi Bohra) ដែលជាសាខាអ៊ីស្មាអ៊ីលីសព្វថ្ងៃ បានដើរតួយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការអភិរក្សបេតិកភណ្ឌហ្វាទីមីដ។ តាមវិគីភីឌា ពួកគេបានជួសជុលវិហារអាល់-ហាគីមនៅទសវត្សឆ្នាំ ១៩៨០ ដោយបញ្ជាក់ពីទំនាក់ទំនងដ៏ជ្រាលជ្រៅទៅនឹងអតីតកាលរបស់ខ្លួន។ ស្នាដៃទាំងនេះនៅតែជាទិសដៅទេសចរណ៍ដ៏សំខាន់ និងជាប្រធានបទនៃការសិក្សាស្រាវជ្រាវប្រវត្តិសាស្ត្រពីការគ្រប់គ្រងពហុសាសនានិងការចេញផ្កាវប្បធម៌។