ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

"អធិរាជទាំង ៥ ដ៏ល្អ" គឺជាឈ្មោះដែលគេស្គាល់ជាទូទៅសម្រាប់ព្រះចៅអធិរាជរ៉ូម៉ាំង ៥ អង្គដំបូងនៃរាជវង្សណឺវ៉ា–អាន់តូនីន (Nerva–Antonine)។ វិគីភីឌាបានរាយការណ៍ថា រាជវង្សនេះមានព្រះចៅអធិរាជសរុប ៧ អង្គ ដែលបានគ្រប់គ្រងចក្រភពរ៉ូមពីឆ្នាំ ៩៦ ដល់ឆ្នាំ ១៩២ នៃគ្រិស្តសករាជ ហើយព្រះចៅអធិរាជ ៥ អង្គដំបូងក្នុងចំណោមនោះ ត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា "អធិរាជទាំង ៥ ដ៏ល្អ"។

ព្រះចៅអធិរាជទាំង ៥ អង្គនោះ រួមមាន ណឺវ៉ា (Nerva) ត្រាហ្សាន់ (Trajan) ហាដ្រៀន (Hadrian) អាន់តូនីនុស ពីយូស (Antoninus Pius) និង ម៉ាកុស អូរេលីយុស (Marcus Aurelius)។ ពួកគេបានកាន់អំណាចជាបន្តបន្ទាប់គ្នាលើចក្រភពរ៉ូម ចាប់ពីរជ្ជកាលរបស់ណឺវ៉ានៅឆ្នាំ ៩៦ រហូតដល់រជ្ជកាលរបស់ម៉ាកុស អូរេលីយុស ដែលបញ្ចប់នៅឆ្នាំ ១៨០ គឺជារយៈពេលជាង ៨ ទសវត្សរ៍។

ឈ្មោះនេះគឺជាការហៅដ៏ពេញនិយម ដែលសំដៅតែលើព្រះចៅអធិរាជ ៥ អង្គដំបូងនៃរាជវង្សប៉ុណ្ណោះ ដោយមិនរាប់បញ្ចូលព្រះចៅអធិរាជពីរអង្គទៀត គឺ លូស៊ីស វេរុស និង កុមម៉ូដុស។ ការហៅនេះឆ្លុះបញ្ចាំងពីការចងចាំរបស់មនុស្សជំនាន់ក្រោយ ចំពោះរជ្ជកាលទាំង ៥ នេះ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ព្រះចៅអធិរាជទាំងនេះគឺជាអ្នកគ្រប់គ្រងចក្រភពរ៉ូម ដែលមានមជ្ឈមណ្ឌលនៅទីក្រុងរ៉ូម ហើយមានទឹកដីដ៏ធំធេងលាតសន្ធឹងជុំវិញសមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេ។ ផែនទីដែលភ្ជាប់ក្នុងអត្ថបទវិគីភីឌាបង្ហាញចក្រភពរ៉ូមនៅឆ្នាំ ១២៥ ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ហាដ្រៀន ដោយគ្របដណ្ដប់លើទឹកដីជាច្រើននៅក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប តំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើង និងតំបន់ជិតបូព៌ា។

តួនាទីរបស់ព្រះចៅអធិរាជទាំងនេះគឺជាអ្នកកាន់អំណាចកំពូលនៃចក្រភព។ តាមវិគីភីឌា ក្រៅពីអធិរាជទាំង ៥ ដ៏ល្អ រាជវង្សនេះនៅមានព្រះចៅអធិរាជពីរអង្គទៀត គឺ លូស៊ីស វេរុស (Lucius Verus) ដែលគ្រងរាជ្យពីឆ្នាំ ១៦១ ដល់ ១៦៩ និង កុមម៉ូដុស (Commodus) ដែលគ្រងរាជ្យពីឆ្នាំ ១៧៧ ដល់ ១៩២។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា រាជវង្សណឺវ៉ា–អាន់តូនីនបានចាប់ផ្ដើមគ្រប់គ្រងចក្រភពរ៉ូមនៅឆ្នាំ ៩៦ នៃគ្រិស្តសករាជ ដោយមានណឺវ៉ាជាព្រះចៅអធិរាជអង្គទីមួយ ដែលគ្រងរាជ្យពីឆ្នាំ ៩៦ ដល់ ៩៨។ បន្ទាប់មក ត្រាហ្សាន់បានគ្រងរាជ្យពីឆ្នាំ ៩៨ ដល់ ១១៧ ហាដ្រៀនពីឆ្នាំ ១១៧ ដល់ ១៣៨ អាន់តូនីនុស ពីយូសពីឆ្នាំ ១៣៨ ដល់ ១៦១ និង ម៉ាកុស អូរេលីយុសពីឆ្នាំ ១៦១ ដល់ ១៨០។ រជ្ជកាលទាំង ៥ នេះហើយដែលត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា "អធិរាជទាំង ៥ ដ៏ល្អ"។

រជ្ជកាលរបស់ណឺវ៉ាមានរយៈពេលខ្លីជាងគេ ដោយមានត្រឹម ២ ឆ្នាំប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងចំណោមព្រះចៅអធិរាជទាំង ៧ អង្គនៃរាជវង្សនេះ រជ្ជកាលរបស់លូស៊ីស វេរុស និងកុមម៉ូដុស បានត្រួតស៊ីគ្នាជាមួយរជ្ជកាលរបស់ម៉ាកុស អូរេលីយុស ដែលគ្រងរាជ្យពីឆ្នាំ ១៦១ ដល់ ១៨០។ រាជវង្សនេះបានបន្តគ្រប់គ្រងរហូតដល់ឆ្នាំ ១៩២ ដោយមានកុមម៉ូដុសជាព្រះចៅអធិរាជអង្គចុងក្រោយ ដូច្នេះរយៈពេលទាំងមូលនៃរាជវង្សមានជិត ១ សតវត្សរ៍។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

កេរ្តិ៍ឈ្មោះរបស់អធិរាជទាំង ៥ ដ៏ល្អ នៅតែមានរហូតដល់សព្វថ្ងៃ តាមរយៈរូបចម្លាក់ និងរូបសំណាករបស់ពួកគេ ដែលត្រូវបានរក្សាទុកនៅសារមន្ទីរបុរាណវិទ្យានានាក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប។ ជាឧទាហរណ៍ រូបចម្លាក់របស់ណឺវ៉ា ដែលធ្វើពីថ្មកែវក្រិកក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ៩៦ ដល់ ៩៨ ត្រូវបានរក្សាទុកនៅសារមន្ទីរ Uffizi ក្នុងទីក្រុង Florence ចំណែករូបចម្លាក់របស់កុមម៉ូដុស ត្រូវបានរក្សាទុកនៅសារមន្ទីរ Musei Capitolini ក្នុងទីក្រុងរ៉ូម។

ឈ្មោះ "អធិរាជទាំង ៥ ដ៏ល្អ" បានក្លាយជាផ្នែកមួយនៃការចងចាំអំពីចក្រភពរ៉ូម ហើយនៅតែត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ជាទូទៅក្នុងការសរសេរ និងការសិក្សាអំពីប្រវត្តិសាស្ត្ររ៉ូមបុរាណ។ រូបចម្លាក់របស់ព្រះចៅអធិរាជទាំងនេះក៏បង្ហាញពីរូបរាងរបស់អ្នកគ្រប់គ្រងរ៉ូម៉ាំងកាលពីសម័យបុរាណផងដែរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន ឈ្មោះ "អធិរាជទាំង ៥ ដ៏ល្អ" នៅតែត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ជាទូទៅក្នុងការសិក្សា និងការសរសេរអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រចក្រភពរ៉ូម។ សម្រាប់អ្នកអានខ្មែរនៅកម្ពុជា និងក្នុងចំណោមជនជាតិខ្មែរនៅក្រៅប្រទេស ការស្គាល់អំពីរាជវង្សនេះជួយភ្ជាប់ទៅនឹងចំណេះដឹងប្រវត្តិសាស្ត្រពិភពលោក ជាពិសេសការយល់ដឹងអំពីរបៀបដែលសង្គមចងចាំ និងវាយតម្លៃអ្នកគ្រប់គ្រងក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។

ក្រោយរជ្ជកាលរបស់អធិរាជទាំង ៥ ដ៏ល្អ រាជវង្សណឺវ៉ា–អាន់តូនីនបានបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ ១៩២ ដោយបញ្ចប់នៅរជ្ជកាលរបស់កុមម៉ូដុស។ រូបចម្លាក់របស់ព្រះចៅអធិរាជទាំងនេះនៅតែត្រូវបានដាក់តាំងនៅសារមន្ទីរនានាក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប ហើយប្រធានបទអំពីចក្រភពរ៉ូម និងអធិរាជរបស់ខ្លួន នៅតែទាក់ទាញចំណាប់អារម្មណ៍ពីអ្នកសិក្សា និងសាធារណជនទូទៅជុំវិញពិភពលោក។