ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

សង្គ្រាមបារាំង-ឥណ្ឌា (French and Indian War) គឺជាជម្លោះយោធានៅអាមេរិកខាងជើងរវាងចក្រភពអង់គ្លេស និងបារាំង ព្រមទាំងក្រុមជនជាតិដើមអាមេរិកដែលចងសម្ព័ន្ធជាមួយភាគីទាំងពីរ ដែលកាលណោះគេហៅថា "Indians"។ តាមវិគីភីឌា សង្គ្រាមនេះកើតឡើងពីឆ្នាំ ១៧៥៤ ដល់ ១៧៦៣។ អ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រភាគច្រើនចាត់ទុកវាជាផ្នែកមួយនៃសង្គ្រាមប្រាំពីរឆ្នាំ (Seven Years' War) ដែលធ្វើឡើងនៅទូទាំងពិភពលោក ប៉ុន្តែនៅសហរដ្ឋអាមេរិក គេច្រើនមើលវាជាជម្លោះដាច់ដោយឡែកមួយដែលមិនពាក់ព័ន្ធដោយផ្ទាល់ទៅនឹងសង្គ្រាមនៅអឺរ៉ុប។ លទ្ធផលនៃសង្គ្រាមនេះបានផ្លាស់ប្តូរប្លង់នយោបាយនៅអាមេរិកខាងជើងដោយអង់គ្លេសក្លាយជាមហាអំណាចនៅទីនោះ ហើយបារាំងបាត់បង់ទឹកដីកាណាដា និងជ្រលងមីស៊ីស៊ីពី។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ជម្លោះនេះបានកើតឡើងនៅតំបន់ព្រំដែនដែលមានជម្លោះនៅអាមេរិកខាងជើង ជាពិសេសនៅតំបន់អូហៃយ៉ូ (Ohio Country) ដែលស្ថិតនៅចន្លោះអាណានិគមអង់គ្លេសតាមឆ្នេរខាងកើត និងអាណានិគមបារាំងនៅកាណាដា (នូវែលប្រាំង) និងឡ្វីហ្សីអាណា (Louisiana)។ តំបន់ផ្សេងទៀតរួមមានជ្រលងទន្លេសន្តឡរិន (St. Lawrence) តំបន់បឹងធំៗ (Great Lakes) និងណូវ៉ាស្កូស្យា (Nova Scotia)។ ក្រុមជនជាតិដើមភាគច្រើនដូចជាសហព័ន្ធអ៊ីរីគ្វី (Iroquois) ដែលបានពង្រីកឥទ្ធិពលពីអាប់ស្តេតនូវយ៉ក (Upstate New York) ទៅកាន់អូហៃយ៉ូ និងក្រុមឆេរ៉ូគី (Cherokee) នៅភាគខាងត្បូង ត្រូវបានព្យាយាមទាក់ទាញពីភាគីទាំងពីរដើម្បីគាំទ្រ ឬរក្សាអព្យាក្រឹតភាព។ តាមវិគីភីឌា ការប្រកួតប្រជែងដីធ្វើពាណិជ្ជកម្មរោមសត្វរវាងចក្រភពអង់គ្លេសនិងបារាំង គឺជាកត្តាចម្បងដែលជំរុញឱ្យមានសង្គ្រាមនេះ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

វិគីភីឌាបានរាយការណ៍ថា ឫសគល់នៃជម្លោះបានចាប់ផ្ដើមនៅពេលដែលបារាំងព្យាយាមពង្រឹងអធិបតេយ្យភាពលើតំបន់អូហៃយ៉ូ។ នៅឆ្នាំ ១៧៤៩ លោករ៉ូឡង់-មីសែល បារិន ដឺ ឡា ហ្គាលីសូនីយ៉ែ (Roland-Michel Barrin de La Galissonière) ដែលជាទេសាភិបាលនូវែលប្រាំងនោះ បានបញ្ជូនបេសកកម្មមួយទៅកាន់អូហៃយ៉ូដើម្បីបញ្ជាក់ការទាមទាររបស់បារាំង។ នៅនិទាឃរដូវឆ្នាំ ១៧៥៣ បារាំងបានចាប់ផ្ដើមសង់បន្ទាយជាបន្តបន្ទាប់ រួមទាំងបន្ទាយ Fort Le Boeuf ផងដែរ។

នៅឆ្នាំ ១៧៥៤ លោក ចច វ៉ាស៊ីនតោន (George Washington) ដែលពេលនោះជាមេទ័ពនៃកងជីវពលវឺជីនា (Virginia Regiment) ត្រូវបានចាត់ឱ្យទៅព្រមានបារាំងឱ្យដកខ្លួនចេញពីទឹកដីវឺជីនា។ បន្ទាប់ពីការប្រយុទ្ធគ្នាមួយចំនួន លោកត្រូវបានបង្ខំឱ្យចុះចាញ់នៅសមរភូមិ Fort Necessity ហើយដកថយចេញជាមួយនឹងទាហានរបស់លោក។

សង្គ្រាមបានរីករាលដាលកាន់តែធំនៅឆ្នាំ ១៧៥៥។ នៅខែមិថុនា កងទ័ពអង់គ្លេសបានចាប់យកនាវាបារាំងដែលកំពុងដឹកសម្ភារៈសង្គ្រាមទៅឱ្យកងជីវពលអាកាឌីន (Acadian) និងមីកម៉ាក (Mi'kmaw) នៅណូវ៉ាស្កូស្យា។ បេសកកម្មរបស់ឧត្តមសេនីយ៍អង់គ្លេស Edward Braddock ដើម្បីវាយយកបន្ទាយ Fort Duquesne បានបរាជ័យយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរនៅសមរភូមិ Monongahela ដែលកងទ័ពអង់គ្លេសត្រូវបានវាយប្រហារដោយកងកម្លាំងចម្រុះបារាំង និងជនជាតិដើម។ ក្នុងអំឡុងសកម្មភាពដើម្បីបំបាក់បន្ទាយរបស់បារាំងនៅ Louisbourg នោះ ជនជាតិអាកាឌីនជាច្រើនត្រូវបានបង្ខំឱ្យភៀសចេញពីទឹកដីរបស់ពួកគេនៅណូវ៉ាស្កូស្យា។

នៅខែមករា ឆ្នាំ ១៧៥៦ លោក John Campbell ត្រូវបានតែងតាំងជាមេបញ្ជាការថ្មីរបស់អង់គ្លេសនៅអាមេរិកខាងជើង។ ប៉ុន្តែនៅខែសីហាឆ្នាំដដែលនោះ កងទ័ពបារាំងនិងជនជាតិដើមដែលដឹកនាំដោយលោក Louis-Joseph de Montcalm បានវាយយកបន្ទាយ Fort Oswego បានដោយជោគជ័យ។ ក្រោយមកនៅឆ្នាំ ១៧៥៧ ការឡោមព័ទ្ធ Fort William Henry បានបញ្ចប់ដោយការសម្លាប់ទាហានអង់គ្លេសមួយចំនួនដោយក្រុមជនជាតិដើម បន្ទាប់ពីពួកគេបានចុះចាញ់ ទោះបីជាលោក Montcalm ព្យាយាមបញ្ឈប់ក៏ដោយ។

នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ ១៧៥៨ បេសកកម្មរបស់អង់គ្លេសដើម្បីវាយលុកកាណាដាត្រូវបានបារាំងវាយបកនៅសមរភូមិ Carillon។ តែក្រោយមក នៅឆ្នាំ ១៧៥៩ កងទ័ពអង់គ្លេសក្រោមការដឹកនាំរបស់ឧត្តមសេនីយ៍ James Wolfe បានឡោមព័ទ្ធទីក្រុងកេបិច (Quebec City) អស់រយៈពេលបីខែ ហើយដណ្តើមបាននៅតំបន់ Plains of Abraham ដែលលោក Wolfe និងលោក Montcalm សុទ្ធតែបានទទួលរបួសធ្ងន់និងស្លាប់ក្នុងសមរភូមិនោះ។ ជ័យជម្នះនេះបានបើកផ្លូវឱ្យអង់គ្លេសត្រួតត្រាកាណាដា។ នៅឆ្នាំ ១៧៦០ ទីក្រុងម៉ុងរៀអាល់ (Montreal) ដែលជាទីរួមអាណានិគមបារាំង ក៏បានចុះចាញ់នឹងកងកម្លាំងអង់គ្លេស។

សន្តិភាពត្រូវបានចុះហត្ថលេខានៅឆ្នាំ ១៧៦៣ ដែលធ្វើឱ្យនូវែលប្រាំងត្រូវបានប្រគល់ឱ្យអង់គ្លេសនិងអេស្ប៉ាញ ដូចដែលបានបង្ហាញក្នុងផែនទីលទ្ធផលសន្តិភាព។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា ពាណិជ្ជកម្មរោមសត្វគឺជាកម្លាំងចលករសេដ្ឋកិច្ចដ៏សំខាន់នៅពីក្រោយជម្លោះ។ ក្រុមអ្នកជួញដូររោមសត្វបារាំង-កាណាដា ដែលគេស្គាល់ថា coureurs des bois បានធ្វើដំណើរគ្រប់ទិសទូទាំងតំបន់មីស៊ីស៊ីពី និងសន្តឡរិន ដើម្បីធ្វើជំនួញជាមួយជនជាតិដើម។ ការគ្រប់គ្រងលើផ្លូវពាណិជ្ជកម្ម និងប្រភពរោមសត្វបានក្លាយជាគោលដៅយុទ្ធសាស្ត្រ។ ក្រោយសង្គ្រាម សេដ្ឋកិច្ចរបស់អាណានិគមអង់គ្លេសនៅអាមេរិកបានរីកចម្រើន ប៉ុន្តែបារាំងបាត់បង់ឥទ្ធិពលសេដ្ឋកិច្ចដ៏សំខាន់។ ការផ្លាស់ប្តូរវប្បធម៌ក៏មានសារៈសំខាន់ផងដែរ៖ ជនជាតិអាកាឌីនត្រូវបាននិរទេស និងការព្យាយាមរបស់អង់គ្លេសដើម្បីសម្របសម្រួលប្រជាជនបារាំង-កាណាដាតាមរយៈច្បាប់ Quebec Act ឆ្នាំ ១៧៧៤ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យពួកគេរក្សាសាសនាកាតូលិក និងប្រព័ន្ធច្បាប់ស៊ីវិល ប៉ុន្តែបានធ្វើឱ្យពួកអាណានិគមអាមេរិកខឹងសម្បា និងឈានទៅរកបដិវត្តន៍។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា សង្គ្រាមបារាំង-ឥណ្ឌាមានផលប៉ះពាល់យូរអង្វែងដល់ប្រវត្តិសាស្ត្រពិភពលោក។ ការចំណាយដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់របស់ចក្រភពអង់គ្លេសក្នុងសង្គ្រាមបាននាំឱ្យមានការដំឡើងពន្ធលើអាណានិគមអាមេរិក ដែលជំរុញឱ្យមានកំហឹងនិងបដិវត្តន៍នៅទីបំផុត។ ការដាក់ឱ្យប្រើច្បាប់ Quebec Act ដើម្បីគ្រប់គ្រងទឹកដីថ្មី និងបណ្តឹងរបស់ជនជាតិបារាំង-កាណាដា ក៏បានធ្វើឱ្យអាណានិគមិកអាមេរិកពុំពេញចិត្ត ដោយពួកគេមើលឃើញថាវាផ្តល់សិទ្ធិច្រើនពេកដល់កាតូលិក និងកាត់បន្ថយការពង្រីកទឹកដីរបស់ខ្លួន។

សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse ការសិក្សាអំពីសង្គ្រាមនេះបង្ហាញពីភាពស្មុគស្មាញនៃការប្រកួតប្រជែងអាណានិគម និងទំនាក់ទំនងជាមួយជនជាតិដើម។ ប្រធានបទដូចជាអធិបតេយ្យភាពទឹកដី សិទ្ធិជនជាតិដើម និងការតស៊ូដើម្បីឯករាជ្យ នៅតែមានភាពពាក់ព័ន្ធរហូតដល់សព្វថ្ងៃ ទាំងនៅក្នុងតំបន់អាស៊ាន និងនៅទូទាំងពិភពលោក។ ការយល់ដឹងពីផលវិបាកនៃសង្គ្រាមនេះជួយឱ្យយើងវិភាគបញ្ហាបច្ចុប្បន្នដូចជា ជាតិនិយម និងការទាមទារដែនដីឡើងវិញ។