ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

បដិវត្តន៍បារាំង (French Revolution) គឺជារយៈកាលនៃការផ្លាស់ប្ដូរផ្នែកនយោបាយ និងសង្គមនៅប្រទេសបារាំង ដែលចាប់ផ្ដើមពីការកោះប្រជុំសភាតំណាងវណ្ណៈទាំងបី (Estates General) ក្នុងឆ្នាំ១៧៨៩ ហើយបញ្ចប់ដោយរដ្ឋប្រហារនៃថ្ងៃទី១៨ ខែប្រុយមែរ (Coup of 18 Brumaire) នៅថ្ងៃទី៩ វិច្ឆិកា ១៧៩៩។ តាម Wikipedia បដិវត្តន៍នេះកើតឡើងដោយសារការរួមផ្សំនៃកត្តាសង្គម កត្តានយោបាយ និងកត្តាសេដ្ឋកិច្ច ដែលរបបគ្រប់គ្រងចាស់មិនអាចដោះស្រាយបាន។

តាម Wikipedia គំនិតជាច្រើនរបស់បដិវត្តន៍នេះត្រូវបានចាត់ទុកជាគោលការណ៍គ្រឹះនៃលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យសេរី ហើយតម្លៃរបស់វានៅតែជាកត្តាកណ្ដាលក្នុងការពិភាក្សានយោបាយនៅបារាំងសម័យទំនើប។ ការវាយយកបន្ទាយបាស្ទីយ (Bastille) នៅថ្ងៃទី១៤ កក្កដា ១៧៨៩ ត្រូវបានចាត់ទុកជាព្រឹត្តិការណ៍និមិត្តរូបបំផុតរបស់បដិវត្តន៍ ហើយថ្ងៃនោះនៅតែត្រូវបានរំលឹកជារៀងរាល់ឆ្នាំ ជាទិវាជាតិរបស់បារាំង។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

បដិវត្តន៍នេះកើតឡើងនៅក្នុងព្រះរាជាណាចក្របារាំង ដែលមានទីក្រុងប៉ារីសជាមជ្ឈមណ្ឌលនយោបាយ និងជាទីកន្លែងនៃព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗជាច្រើន។ តាម Wikipedia ផែនទីនៃតំបន់ចំណុះតុលាការជាន់ខ្ពស់ប្រចាំតំបន់ដែលគេហៅថា Parlements នៅឆ្នាំ១៧៨៩ បង្ហាញថា Parlement នៃទីក្រុងប៉ារីស គ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីធំជាងគេបំផុត។

តាម Wikipedia សង្គមបារាំងមុនបដិវត្តន៍បែងចែកជាវណ្ណៈធំៗចំនួនបី គឺវណ្ណៈទី១ ជាពួកបូជាចារ្យកាតូលិក (clergy) វណ្ណៈទី២ ជាពួកអភិជន (nobility) និងវណ្ណៈទី៣ ជាប្រជារាស្ត្រសាមញ្ញ។ គំនូរចំអកនៅសម័យនោះបានបង្ហាញវណ្ណៈទី៣កាន់វណ្ណៈទី១ និងវណ្ណៈទី២ នៅលើខ្នងរបស់ខ្លួន ដោយឆ្លុះបញ្ចាំងពីបន្ទុកដ៏ធ្ងន់ដែលប្រជារាស្ត្រសាមញ្ញត្រូវទ្រាំទ្រ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

បដិវត្តន៍បានចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ១៧៨៩ នៅពេលដែលសភាតំណាងវណ្ណៈទាំងបី (Estates General) ត្រូវបានកោះប្រជុំ។ សមាជិកវណ្ណៈទី៣បានប្រែក្លាយខ្លួនទៅជាសភាជាតិ ហើយនៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ដែលគេស្គាល់ថាសម្បថទីលានកីឡាវាយបាល់ (Tennis Court Oath) ពួកគេបានសន្យាមិនបែកខ្ញែកគ្នា។ បន្ទាប់ពីការវាយយកបន្ទាយបាស្ទីយនៅថ្ងៃទី១៤ កក្កដា ១៧៨៩ ចលនាបានរីករាលដាលពាសពេញប្រទេស ហើយនៅឆ្នាំដដែល របបសក្ដិភូមិត្រូវបានលុបបំបាត់ ព្រមទាំងមានការប្រកាសសិទ្ធិមនុស្ស និងពលរដ្ឋ។

នៅថ្ងៃទី១៤ កក្កដា ១៧៩០ ពិធីបុណ្យសហព័ន្ធ (Fête de la Fédération) បានអបអរការបង្កើតរបបរាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ១៧៩១ ព្រះមហាក្សត្រ និងគ្រួសារព្រះអង្គបានភៀសខ្លួនចេញពីទីក្រុងប៉ារីស មុនពេលត្រូវនាំត្រឡប់មកវិញ ក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ដែលគេស្គាល់ថាការភៀសខ្លួនទៅវ៉ារ៉ែន (Flight to Varennes)។ បន្ទាប់មកមានសង្គ្រាម និងចលាចលក្នុងស្រុក។ នៅថ្ងៃទី១០ សីហា ១៧៩២ មានការបះបោរដែលនាំទៅរកការដួលរលំនៃរបបរាជានិយម ហើយជ័យជម្នះរបស់កងទ័ពបដិវត្តន៍នៅសមរភូមិវ៉ាល់មី (Valmy) នៅថ្ងៃទី២០ កញ្ញា ១៧៩២ បានបញ្ជាក់ពីគំនិតនៃកងទ័ពដែលផ្សំឡើងដោយពលរដ្ឋ។

នៅឆ្នាំ១៧៩៣ ព្រះមហាក្សត្រល្វីទី១៦ត្រូវបានប្រហារជីវិតដោយម៉ាស៊ីនកាត់ក្បាលហ្គីយ៉ូទីន (guillotine) នៅទីលានកុងកូដ ហើយនៅឆ្នាំដដែលម៉ារ៉ា (Marat) ក៏ត្រូវបានគេសម្លាប់។ បន្ទាប់មក របបដែលគេហៅថារបបភេរវកម្ម (Reign of Terror) ក្រោមការដឹកនាំរបស់រ៉ូបេស្ព្យែរ (Robespierre) បានប្រើអំពើហិង្សាយ៉ាងខ្លាំងក្លា។ ដង់តុង (Danton) ត្រូវបានប្រហារជីវិតនៅថ្ងៃទី៥ មេសា ១៧៩៤ ហើយការប្រហារជីវិតរ៉ូបេស្ព្យែរនៅថ្ងៃទី២៨ កក្កដា ១៧៩៤ បានបញ្ចប់របបភេរវកម្ម។ ក្រោយមក អំណាចបានធ្លាក់ទៅលើរដ្ឋាភិបាលឌីរ៉ិចទ័រ (Directory) ហើយនៅថ្ងៃទី៥ តុលា ១៧៩៥ កងទ័ពក្រោមបញ្ជារបស់ណាប៉ូឡេអុង បូណាប៉ាត (Napoleon Bonaparte) បានបាញ់ទៅលើពួកអ្នកបះបោររាជានិយមនៅទីក្រុងប៉ារីស។ ទីបំផុត បដិវត្តន៍បានបញ្ចប់ដោយរដ្ឋប្រហារនៃថ្ងៃទី១៨ ខែប្រុយមែរ នៅថ្ងៃទី៩ វិច្ឆិកា ១៧៩៩ ដែលនាំឱ្យណាប៉ូឡេអុងកាន់អំណាច។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

តាម Wikipedia កត្តាសេដ្ឋកិច្ចស្ថិតក្នុងចំណោមមូលហេតុចម្បងដែលនាំឱ្យកើតបដិវត្តន៍។ រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បានចេញក្រដាសប្រាក់ដែលគេហៅថាអាស្ស៊ីញ៉ា (assignat) ដែលក្នុងចំណោមនោះមានក្រដាសប្រាក់តម្លៃ៥០០ លីវ ចេញផ្សាយនៅថ្ងៃទី២៩ កញ្ញា ១៧៩០។ នៅឆ្នាំ១៧៩១ ការបះបោររបស់ទាសករនៅអាណានិគមបារាំងសង់ដូម៉ាំង (Saint-Domingue) ក៏បានផ្ទុះឡើងផងដែរ។

នៅផ្នែកវប្បធម៌ បដិវត្តន៍បានបង្កើតនិមិត្តរូប និងទម្រង់នយោបាយថ្មីៗជាច្រើន។ គំនូរនៅឆ្នាំ១៧៩២ បង្ហាញរូបអ្នកបដិវត្តន៍ប្រភេទសង់គូឡុត (sans-culotte) ជាមួយទង់ត្រីពណ៌ ហើយក្លឹបនយោបាយក៏រីករាលដាល រួមទាំងក្លឹបស្ត្រីស្នេហាជាតិដែលប្រជុំគ្នានៅក្នុងព្រះវិហារ។ ស្ត្រីឈ្មោះអូលីម ដឺ គូហ្ស (Olympe de Gouges) ដែលជាអ្នកនិពន្ធសេចក្តីប្រកាសសិទ្ធិស្ត្រី និងពលរដ្ឋស្ត្រី ត្រូវបានប្រហារជីវិតនៅខែវិច្ឆិកា ១៧៩៣។ កាសែតក៏មានតួនាទីសំខាន់ក្នុងចលនានេះ ដូចជាកាសែត L'Ami du peuple របស់ម៉ារ៉ា ដែលច្បាប់ចម្លងមួយនៅតែមានស្នាមឈាមរបស់គាត់ជាប់។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

តាម Wikipedia គំនិតជាច្រើននៃបដិវត្តន៍បារាំងត្រូវបានចាត់ទុកជាគោលការណ៍គ្រឹះនៃលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យសេរី ហើយតម្លៃរបស់វានៅតែជាកត្តាសំខាន់ក្នុងការជជែកដេញដោលនយោបាយនៅប្រទេសបារាំងសម័យបច្ចុប្បន្ន។ ថ្ងៃទី១៤ កក្កដា ដែលជាថ្ងៃនៃការវាយយកបន្ទាយបាស្ទីយ នៅតែត្រូវបានរំលឹកជាទិវាជាតិបារាំងជារៀងរាល់ឆ្នាំ ហើយពិធីបុណ្យសហព័ន្ធនៅថ្ងៃទី១៤ កក្កដា ១៧៩០ ដែលអបអរការបង្កើតរបបរាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ក៏ជាផ្នែកមួយនៃការចងចាំនេះផងដែរ។

សម្រាប់អ្នកអាននៅកម្ពុជា និងក្នុងជំនាន់ខ្មែរ បដិវត្តន៍បារាំងនៅតែជាប្រធានបទប្រវត្តិសាស្ត្រដែលគេលើកយកមកពិភាក្សា នៅពេលនិយាយអំពីប្រជាធិបតេយ្យ សិទ្ធិមនុស្ស និងការផ្លាស់ប្តូររបបនយោបាយ។ ការស្វែងយល់ពីបដិវត្តន៍នេះ គឺជាការស្វែងយល់ពីប្រភពនៃគំនិតសិទ្ធិ និងសេរីភាព ដែលនៅតែជាមូលដ្ឋាននៃការពិភាក្សានយោបាយនៅទូទាំងពិភពលោកសព្វថ្ងៃ។