ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

អៀរឡង់ហ្គេលិក គឺជារបៀបរៀបចំផ្នែកនយោបាយ និងសង្គម ព្រមទាំងវប្បធម៌ដែលពាក់ព័ន្ធ របស់ជនជាតិហ្គេល (Gaels) នៅកោះអៀរឡង់។ តាមវិគីភីឌា របៀបរៀបចំនេះមានវត្តមានចាប់ពីចុងសម័យបុរេប្រវត្តិ រហូតដល់សតវត្សរ៍ទី១៧។ នៅដំណាក់កាលដំបូង វាគ្របដណ្តប់លើកោះទាំងមូល ប៉ុន្តែក្រោយពេលពួកអង់គ្លេស-ន័រម៉ង់ (Anglo-Normans) ដណ្តើមកាន់កាប់តំបន់មួយចំនួននៅអៀរឡង់ក្នុងទសវត្សរ៍ ១១៧០ ពាក្យនេះសំដៅលើតែផ្នែកនៃប្រទេសដែលមិនស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងពីបរទេសនៅពេលនីមួយៗ។

សម្រាប់រយៈពេលដ៏យូរនៃប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ខ្លួន អៀរឡង់ហ្គេលិកត្រូវបានពិពណ៌នាថាជាបណ្តាញ "បំណែក" នៃដែនដីជាច្រើន ដែលរៀបចំតាមឋានានុក្រម ហើយគ្រប់គ្រងដោយស្តេច ឬចៅហ្វាយជាច្រើនថ្នាក់។ តាមវិគីភីឌា សង្គ្រាមរវាងដែនដីទាំងនោះកើតឡើងជាញឹកញាប់ ហើយតាមប្រពៃណី អ្នកគ្រប់គ្រងដ៏មានអំណាចម្នាក់ត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជាមហាក្សត្រនៃអៀរឡង់ (High King of Ireland)។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា នៅឆ្នាំ ១០១៤ កោះអៀរឡង់បង្ហាញខ្លួនជា "បំណែក" នៃនគរហ្គេលជាច្រើន ដូចជា Ulaid, Airgíalla, Mide, Laigin, Munster, Connacht, Breifne និង Aileach ព្រមទាំងមានទីតាំងលំនៅរបស់ពួក Norse ផងដែរ។ ទឹកដីទាំងនេះបង្ហាញថា អៀរឡង់ហ្គេលិកមិនមែនជារដ្ឋតែមួយទេ ប៉ុន្តែជាបណ្តាញនៃដែនដីជាច្រើន ដែលនគរនីមួយៗមានស្តេចរៀងៗខ្លួន។

តាមវិគីភីឌា សង្គមហ្គេលិកត្រូវបានសាងឡើងពីក្រុមត្រកូល (clans) ហើយដូចនៅតំបន់ផ្សេងទៀតនៃទ្វីបអឺរ៉ុប វាមានរចនាសម្ព័ន្ធជាឋានានុក្រមតាមថ្នាក់។ ស្តេច ឬចៅហ្វាយត្រូវបានជ្រើសរើស ឬបោះឆ្នោតតាមប្រពៃណីហៅថា tanistry។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

បន្ទាប់ពីទសវត្សរ៍ ១១៧០ អំណាចរបស់ពួកអង់គ្លេស-ន័រម៉ង់នៅអៀរឡង់កាន់តែរីកសាយ។ តាមវិគីភីឌា នៅឆ្នាំ ១៣០០ ដែនដីនៅកោះនេះនៅតែបែងចែករវាងជនជាតិអៀរឡង់ដើម និងពួកន័រម៉ង់។ នៅឆ្នាំ ១៤៥០ ទឹកដីត្រូវបានកាន់កាប់ដោយក្រុមធំៗបី គឺជនជាតិអៀរឡង់ដើម ពួកអង់គ្លេស-អៀរឡង់ (Anglo-Irish) និងស្តេចអង់គ្លេស។

នៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៦ មេដឹកនាំហ្គេលដ៏សំខាន់ម្នាក់ឈ្មោះ Hugh O'Neill ដែលជាចៅហ្វាយនៃ Tyrone បានដឹកនាំសម្ព័ន្ធចៅហ្វាយអៀរឡង់ប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាល Tudor ក្នុងសង្គ្រាមប្រាំបួនឆ្នាំ ពីឆ្នាំ ១៥៩៣ ដល់ឆ្នាំ ១៦០៣។

តាមវិគីភីឌា ក្រោយជ័យជម្នះរបស់ Cromwell តំបន់ដីដ៏ធំត្រូវបានរឹបអូសពីអភិជនហ្គេល ហើយជនកាតូលិកអៀរឡង់ត្រូវបានបណ្តេញទៅតំបន់ Connacht។ របៀបរៀបចំហ្គេលិកបានបញ្ចប់នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៧។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា ក្នុងរយៈពេលទាំងមូលនៃអៀរឡង់ហ្គេលិក សេដ្ឋកិច្ចពឹងផ្អែកលើការចិញ្ចឹមសត្វជាចម្បង ហើយប្រាក់កាសជាទូទៅមិនត្រូវបានប្រើប្រាស់ទេ។

វប្បធម៌ហ្គេលមានលក្ខណៈពិសេសរៀងខ្លួន ទាំងការស្លៀកពាក់ តន្ត្រី របាំ កីឡា និងសិល្បៈ។ តាមវិគីភីឌា សិល្បៈអៀរឡង់ក្រោយមកបានរលាយបញ្ចូលជាមួយស្ទីលអង់គ្លេស-ស៊ែកសុន (Anglo-Saxon) ដើម្បីបង្កើតជាសិល្បៈអ៊ីនស៊ុឡា (Insular art)។ ស្នាដៃដ៏ល្បីល្បាញបំផុតមួយគឺសៀវភៅ Book of Kells ដែលធ្វើឡើងដោយព្រះសង្ឃហ្គេលក្នុងសតវត្សរ៍ទី៩។

បេតិកភណ្ឌជាលាយលក្ខណ៍អក្សររបស់ហ្គេលក៏រួមមានអត្ថបទច្បាប់បុរាណ ដូចជា Bretha Crólige ដែលស្តីពីការរងរបួសខុសច្បាប់ ហើយក៏មានសាលាបង្រៀនច្បាប់ដូចជានៅ Cahermacnaghten ក្នុងខេត្ត Clare ផងដែរ។ រូបគំនូរពីសម័យក្រោយ ដូចជា The Image of Irelande ឆ្នាំ ១៥៨១ បង្ហាញចៅហ្វាយហ្គេលពេលពិសាភោជន៍ ដោយមានកវី (fili) និងអ្នកលេងពិណ (harper) បម្រើកំសាន្ត។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

បច្ចុប្បន្ន ស្លាកស្នាមនៃអៀរឡង់ហ្គេលិកនៅតែអាចមើលឃើញនៅទូទាំងកោះអៀរឡង់ តាមរយៈបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌ និងកន្លែងប្រវត្តិសាស្ត្រជាច្រើន។ តាមវិគីភីឌា គម្រោងនៅ Craggaunowen ក្នុងខេត្ត Clare បានសាងឡើងវិញនូវផ្ទះមូល និងរចនាសម្ព័ន្ធ ráth ដែលជាគំរូនៃលំនៅដ្ឋានហ្គេលបុរាណ។

សម្រាប់អ្នកអានខ្មែរ ប្រវត្តិនៃអៀរឡង់ហ្គេលិកគឺជាករណីសិក្សាអំពីរបៀបដែលសង្គមមួយរក្សាអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌របស់ខ្លួន ខណៈដែលស្ថិតក្រោមសម្ពាធពីខាងក្រៅ និងរបៀបដែលប្រវត្តិសាស្ត្រត្រូវបានចងចាំតាមរយៈសិល្បៈ អក្សរសិល្ប៍ និងបេតិកភណ្ឌ។ ការយល់ដឹងពីប្រពៃណីដូចជា មហាក្សត្រនៃអៀរឡង់ ត្រកូលហ្គេល និង tanistry ក៏ជួយឱ្យអ្នកអានតាមដានព័ត៌មានអំពីអៀរឡង់ និងចក្រភពអង់គ្លេសក្នុងបរិបទប្រវត្តិសាស្ត្រកាន់តែច្បាស់ផងដែរ។