ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាម Wikipedia យេនឌ័រ គឺជាវិសាលភាពនៃលក្ខណៈសង្គម ចិត្តសាស្ត្រ វប្បធម៌ និងអាកប្បកិរិយានៃការធ្វើជាបុរស ស្ត្រី ឬការបង្ហាញពីយេនឌ័រទីបី។ ទោះបីយេនឌ័រជារឿយៗត្រូវគ្នានឹងភេទក៏ដោយ បុគ្គលឆ្លងភេទអាចស្គាល់ខ្លួនឯងថាជាយេនឌ័រមួយផ្សេងពីភេទដែលគេកំណត់ឱ្យតាំងពីកំណើត។ វប្បធម៌ភាគច្រើនមានគោលពីរយេនឌ័រ (gender binary) ដែលបែងចែកយេនឌ័រជាពីរប្រភេទ ហើយបុគ្គលដែលនៅក្រៅក្រុមទាំងនេះអាចស្ថិតនៅក្រោមពាក្យថា non-binary (មិនមែនប៊ីណារី)។ សង្គមខ្លះមានយេនឌ័រទីបីដូចជា ពួកហ៊ីជ្រា (hijra) នៅអាស៊ីខាងត្បូង និងបុគ្គល two-spirit នៅអាមេរិកខាងជើង។ អ្នកប្រាជ្ញភាគច្រើនយល់ស្របថាយេនឌ័រជាលក្ខណៈស្នូលនៃការរៀបចំសង្គម។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

នៅក្នុងប្រទេសសហរដ្ឋអាមេរិក រូបតំណាង «Rosie the Riveter» នៃសម័យសង្គ្រាមលោកលើកទី២ បានបង្ហាញពីការផ្លាស់ប្តូរតួនាទីយេនឌ័រយ៉ាងធំធេង ខណៈដែលស្ត្រីចូលធ្វើការក្នុងរោងចក្រជំនួសបុរសដែលទៅធ្វើសង្គ្រាម។ នេះជាឧទាហរណ៍មួយដែលបង្ហាញថាតួនាទីយេនឌ័រអាចប្រែប្រួលទៅតាមកាលៈទេសៈ និងទីតាំងភូមិសាស្ត្រ។ នៅអាស៊ីខាងត្បូង ពួកហ៊ីជ្រាដែលជាយេនឌ័រទីបីត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការនៅក្នុងប្រទេសមួយចំនួនដូចជាឥណ្ឌា។ នៅអាមេរិកខាងជើង ជនជាតិដើមមានប្រពៃណី two-spirit ដែលបុគ្គលអាចមានតួនាទីទាំងបុរសនិងស្ត្រី។ ទោះយ៉ាងណា នៅទូទាំងពិភពលោក ស្ត្រី និងក្រុមយេនឌ័រភាគតិចនៅតែប្រឈមនឹងការរើសអើង និងអំពើហិង្សា។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ តួនាទីយេនឌ័រមានការប្រែប្រួលយ៉ាងខ្លាំង។ នៅសម័យបុរាណ សង្គមភាគច្រើនជារបបអយ្យកោ ដែលផ្តល់អំណាចឱ្យបុរសលើស្ត្រី។ ប៉ុន្តែមានករណីលើកលែង ដូចជាអ្នកដឹកនាំស្ត្រី ឬអ្នកចម្បាំងស្ត្រីដែលបានប្រឆាំងនឹងបទដ្ឋានទាំងនេះ។ ឧទាហរណ៍គួរឱ្យកត់សម្គាល់គឺ Mary Frith ដែលរស់នៅប្រទេសអង់គ្លេសក្នុងសតវត្សទី១៧ បានបំពានបទដ្ឋានយេនឌ័រដោយស្លៀកពាក់ជាបុរស និងជក់បារីនៅទីសាធារណៈ។ ការតស៊ូទាមទារសមភាពយេនឌ័របានពង្រឹងឡើងជាមួយចលនាសិទ្ធិនារីនាសតវត្សទី១៩ និងទី២០ ដែលនាំឱ្យមានសិទ្ធិបោះឆ្នោត និងកំណែទម្រង់ច្បាប់នានា។ ចលនាសិទ្ធិអ្នកស្រឡាញ់ភេទដូចគ្នា និងអ្នកឆ្លងភេទក៏បានរីកចម្រើន ដោយធ្វើឱ្យបញ្ហាយេនឌ័រកាន់តែទទួលបានការយកចិត្តទុកដាក់។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

បញ្ហាយេនឌ័រមានផលប៉ះពាល់យ៉ាងខ្លាំងដល់សេដ្ឋកិច្ចនិងវប្បធម៌។ នៅទូទាំងពិភពលោក ស្ត្រីទទួលបានប្រាក់ឈ្នួលទាបជាងបុរសសម្រាប់ការងារដូចគ្នា ហើយស្ត្រីមានទំនោរក្រីក្រជាងបុរស ជាពិសេសស្ត្រីវ័យចំណាស់។ ក្រាហ្វខាងលើ (ពីឆ្នាំ២០១២) បង្ហាញពីភាពខុសគ្នានៃអត្រាភាពក្រីក្ររវាងយេនឌ័រ និងក្រុមអាយុ ដែលបញ្ជាក់ពីវិសមភាពសេដ្ឋកិច្ច។ វប្បធម៌ដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការកំណត់តួនាទីយេនឌ័រ ដូចជាការរំពឹងថាស្ត្រីគួរមើលថែទាំផ្ទះ និងបុរសគួររកប្រាក់ចំណូល។ សារព័ត៌មាននិងការផ្សាយពាណិជ្ជកម្មជារឿយៗ ពង្រឹងគំរូទាំងនេះ ប៉ុន្តែកាន់តែមានចលនាប្រឆាំងនឹងការកំណត់បែបនេះ។ ការលើកកម្ពស់សមភាពយេនឌ័រក្នុងវិស័យសេដ្ឋកិច្ចត្រូវបានចាត់ទុកថាជាកត្តាចាំបាច់សម្រាប់ការអភិវឌ្ឍប្រកបដោយចីរភាព។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នៅក្នុងបរិបទបច្ចុប្បន្ន បញ្ហាយេនឌ័រកំពុងស្ថិតនៅជួរមុខនៃការពិភាក្សាសកល។ ចលនា #MeToo យុទ្ធនាការសិទ្ធិអ្នកឆ្លងភេទ និងការអំពាវនាវឱ្យមានគោលនយោបាយយេនឌ័រអព្យាក្រឹត បានធ្វើឱ្យសង្គមទូទាំងពិភពលោកយកចិត្តទុកដាក់យ៉ាងខ្លាំង។ នៅប្រទេសកម្ពុជា វឌ្ឍនភាពត្រូវបានកត់សម្គាល់ក្នុងការលើកស្ទួយស្ត្រី និងការបង្កើនការយល់ដឹងអំពីសិទ្ធិអ្នកស្រឡាញ់ភេទដូចគ្នា ប៉ុន្តែបញ្ហាប្រឈមនៅតែមាន ដូចជាអំពើហិង្សាផ្អែកលើយេនឌ័រ វិសមភាពសេដ្ឋកិច្ច និងកង្វះការទទួលស្គាល់គូស្នេហ៍ភេទដូចគ្នាតាមផ្លូវច្បាប់។ KhmerPulse តាមដានព័ត៌មាន និងការវិវត្តនានាទាក់ទងនឹងបញ្ហាយេនឌ័រជាប្រចាំ។ គោលដៅអភិវឌ្ឍន៍ប្រកបដោយចីរភាពរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ (SDG 5) ក៏ផ្តោតលើសមភាពយេនឌ័រផងដែរ។ និន្នាការថ្មីៗដូចជាការពិភាក្សាអំពីច្បាប់អាពាហ៍ពិពាហ៍ភេទដូចគ្នានៅក្នុងតំបន់ និងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងប្រយុទ្ធប្រឆាំងអំពើហិង្សាយេនឌ័រអំឡុងពេលជំងឺរាតត្បាត បានបញ្ជាក់ពីភាពពាក់ព័ន្ធជាបន្តនៃប្រធានបទនេះ។