ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

អំពើប្រល័យពូជសាសន៍ គឺជាការបំផ្លាញមួយក្រុមមនុស្សទាំងស្រុង ឬមួយផ្នែក ដោយចេតនា។ យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia បានឲ្យដឹងថា ទស្សនៈទូទៅរមែងយល់ថា ប្រល័យពូជសាសន៍គឺជាការសម្លាប់រង្គាល ប៉ុន្តែនៅក្នុងការសិក្សា និងផ្នែកច្បាប់ អំពើប្រល័យពូជសាសន៍កើតឡើងនៅពេលដែលក្រុមទាំងមូលត្រូវបានកំណត់គោលដៅ។ ឧទាហរណ៍ អំពើទាំងនេះមិនកំណត់ត្រឹមការសម្លាប់ទេ ប៉ុន្តែរួមបញ្ចូលការរារាំងការបន្តពូជ ការផ្ទេរកុមារទៅក្រុមផ្សេងដោយបង្ខំ និងការបំផ្លាញវប្បធម៌ជាដើម។

ការយល់ដឹងពីមហាជនអំពីប្រល័យពូជសាសន៍ច្រើនតែផ្អែកលើព្រឹត្តិការណ៍ហូឡូកូស ដែលជាការសម្លាប់រង្គាលជនជាតិជ្វីហ្វនិងក្រុមដទៃដោយរបបណាស៊ីអាល្លឺម៉ង់នៅសម័យសង្គ្រាមលោកលើកទី២។ រូបភាពពីការបះបោរនៅវ៉ារស្សាវ៉ា បង្ហាញពីទំហំនៃអំពើឃោរឃៅដែលធ្វើឡើងលើអត្តសញ្ញាណជនជាតិ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

អំពើប្រល័យពូជសាសន៍មិនត្រូវបានកំណត់ត្រឹមតំបន់ណាមួយនៃពិភពលោកឡើយ។ តាមឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រ ករណីប្រល័យពូជសាសន៍បានកើតឡើងនៅទ្វីបជាច្រើន រួមមានអឺរ៉ុប (ដូចជាការប្រល័យជនជាតិអាមេនី) អាស៊ី (ដូចជាការប្រល័យជនជាតិរ៉ូហ៊ីងយ៉ា) អាហ្រ្វិក (ដូចជាការប្រល័យនៅរវ៉ាន់ដា) និងអាមេរិក (ដូចជាអំពើឃោរឃៅលើជនជាតិដើមភាគតិច)។

ជនរងគ្រោះនៃអំពើប្រល័យពូជសាសន៍ច្រើនតែជាក្រុមដែលកំណត់អត្តសញ្ញាណដោយជនជាតិ សាសនា ឬនយោបាយ។ ឧទាហរណ៍ នៅឆ្នាំ ១៩៩៤ ក្រុមជនជាតិទុតស៊ីនៅរវ៉ាន់ដា ត្រូវបានកំណត់គោលដៅសម្លាប់រង្គាល ដោយប្រជាជនប្រមាណ ៨០០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតក្នុងរយៈពេល ១០០ ថ្ងៃ ដូចដែលស្លាកស្នាមនៅរូបថតទីតាំងបូជនីយដ្ឋាន Nyamata បានរំលឹកឡើង។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ពាក្យ «ប្រល័យពូជសាសន៍» (Genocide) ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយមេធាវីជនជាតិប៉ូឡូញ-អាមេរិក លោក Raphael Lemkin នៅឆ្នាំ ១៩៤៤។ លោកបានបង្កើតពាក្យនេះក្នុងទស្សនៈឆ្លើយតបនឹងការសម្លាប់រង្គាលហូឡូកូស និងការបំផ្លាញក្រុមជនជាតិផ្សេងៗ ក្នុងគោលបំណងផ្តល់ក្របខណ្ឌច្បាប់សម្រាប់ដាក់ទោសឧក្រិដ្ឋកម្មបែបនេះ។

នៅឆ្នាំ ១៩៤៨ អង្គការសហប្រជាជាតិបានអនុម័តអនុសញ្ញាស្តីពីការបង្ការ និងការដាក់ទណ្ឌកម្មឧក្រិដ្ឋកម្មប្រល័យពូជសាសន៍ (Genocide Convention) ដែលកំណត់និយមន័យជាផ្លូវការ។ យោងតាមអនុសញ្ញានេះ អំពើប្រល័យពូជសាសន៍រួមមានការសម្លាប់សមាជិកក្រុម ការបង្ករបួសធ្ងន់ធ្ងរដល់រាងកាយឬផ្លូវចិត្ត ការបង្កឲ្យមានស្ថានភាពរស់នៅដែលអាចនាំឲ្យវិនាស ការរារាំងការបន្តពូជ និងការផ្ទេរកុមារទៅក្រុមផ្សេងដោយបង្ខំ។ អនុសញ្ញានេះក៏ទាមទារភស្តុតាងនៃ «ចេតនាពិសេស» ក្នុងការបំផ្លាញក្រុម ដែលជាកត្តាធ្វើឲ្យការកាត់សេចក្ដីមានការលំបាក។

ទោះជាយ៉ាងណា និយមន័យនេះត្រូវបានរិះគន់ថាតូចចង្អៀត ដោយវាបានដកចេញដោយចេតនានូវអំពើឃោរឃៅមួយចំនួន ដូចជាការបណ្តេញជនជាតិអាល្លឺម៉ង់ចេញពីទឹកដីក្រោយសង្រ្គាម ដែលត្រូវបានកត់សម្គាល់ក្នុងរូបថតឯកសារ Wikipedia ថាជាករណីដែលរដ្ឋចេតនាសរសេរចេញពីនិយមន័យច្បាប់។ ករណីបិទផ្លូវប៊ីយ៉ាហ្វ្រា ដែលបណ្តាលឲ្យស្លាប់យ៉ាងហោចណាស់ ១ លាននាក់ ក៏ត្រូវបានអះអាងថាមិនជាប្រល័យពូជសាសន៍ ដោយសាររដ្ឋាភិបាលនីហ្សេរីយ៉ាមានគោលដៅបង្ក្រាបការបះបោរ មិនមែនបំផ្លាញក្រុមស៊ីវិលនោះទេ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

កត្តាសេដ្ឋកិច្ចដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងអំពើប្រល័យពូជសាសន៍ជាច្រើន។ តាម Wikipedia អ្នកប្រវត្តិសាស្ត្របានជជែកវែកញែកអំពីអំពើឃោរឃៅនៅក្នុងរដ្ឋសេរីកុងហ្គោ ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ស្តេច Leopold II នៃបែលហ្ស៊ិក។ ទោះបីជាមនុស្សស្លាប់រាប់លាននាក់ អ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រជាច្រើនបានអះអាងថា ករណីនេះមិនមែនជាប្រល័យពូជសាសន៍តាមនិយមន័យឆ្នាំ ១៩៤៨ ទេ ព្រោះវាជាលទ្ធផលនៃការកេងប្រវ័ញ្ចសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងឃោរឃៅ មិនមែនជាគោលនយោបាយបំផ្លាញដោយចេតនានោះឡើយ។ នេះបង្ហាញពីភាពស្មុគស្មាញរវាងកេងប្រវ័ញ្ចសេដ្ឋកិច្ចនិងឧក្រិដ្ឋកម្មប្រល័យពូជសាសន៍។

ចំណែកផ្នែកវប្បធម៌ អំពើប្រល័យពូជសាសន៍អាចរួមបញ្ចូលការបំផ្លាញអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌ ដូចជាការហាមឃាត់ការប្រើប្រាស់ភាសា ការបំផ្លាញទីតាំងប្រវត្តិសាស្ត្រ និងការបង្ខំឲ្យក្រុមមួយទទួលយកវប្បធម៌របស់ក្រុមដទៃ។ នេះជាអំពើដែលត្រូវបានស្គាល់ថាជា «ការប្រល័យវប្បធម៌» (cultural genocide) ហើយមានចែងក្នុងនិយមន័យដើមរបស់លោក Lemkin តែមិនត្រូវបានដាក់បញ្ចូលក្នុងអនុសញ្ញាឆ្នាំ ១៩៤៨ ដោយសារការជំទាស់ពីរដ្ឋាភិបាលមួយចំនួន។ ការបំផ្លាញបរិស្ថានដែលជាជម្រករបស់ជនជាតិដើមភាគតិច ដូចជាការកាប់បំផ្លាញព្រៃឈើអាម៉ាហ្សូន ក៏ត្រូវបានទស្សនាដោយអ្នកស្រាវជ្រាវមួយចំនួនថាជាទម្រង់ថ្មីនៃការប្រល័យពូជសាសន៍។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នាពេលបច្ចុប្បន្ន អំពើប្រល័យពូជសាសន៍នៅតែជាប្រធានបទបន្ទាន់។ សំណុំរឿងថ្មីៗដូចជា ករណីប្រល័យពូជសាសន៍រ៉ូហ៊ីងយ៉ាដែលត្រូវបាននាំទៅតុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ (ICJ) ដោយហ្គំប៊ីប្រឆាំងមីយ៉ាន់ម៉ា បង្ហាញពីការប្តេជ្ញាចិត្តរបស់សហគមន៍អន្តរជាតិក្នុងការទទួលខុសត្រូវចំពោះឧក្រិដ្ឋកម្មទាំងនេះ។ តាមរូបថត និងព័ត៌មានពី Wikipedia ការចោទប្រកាន់ពីអាហ្វ្រិកខាងត្បូងថា អ៊ីស្រាអែលកំពុងធ្វើឲ្យហ្កាហ្សាមិនអាចរស់នៅបាន គឺជាករណីមួយទៀតដែលកំពុងត្រូវបានពិនិត្យតាមក្របខណ្ឌប្រល័យពូជសាសន៍។ ករណីជាច្រើនទៀតដូចជា ការប្រល័យជនជាតិអេហ្ស៊ីឌីដោយ ISIS ការតវ៉ាទាមទារឲ្យកាត់ទោសឧក្រិដ្ឋជនប្រល័យពូជសាសន៍ឆ្នាំ ១៩៧១ នៅបង់ក្លាដែស និងការពិភាក្សាអំពីការបំផ្លាញបរិស្ថាន បង្ហាញថាការយល់ដឹង និងការប្រយុទ្ធប្រឆាំងអំពើប្រល័យពូជសាសន៍កំពុងបន្តវិវត្ត ហើយនៅតែជាបញ្ហាសំខាន់សម្រាប់សន្តិភាព និងយុត្តិធម៌សកល។