ប្រទេសហៃទី

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា សាធារណរដ្ឋហៃទី គឺជាប្រទេសកោះមួយស្ថិតនៅតំបន់ការីប៊ីន លើកោះអេស្ប៉ាញញ៉ូឡា (Hispaniola) ចែករំលែកជាមួយសាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន។ ហៃទីមានផ្ទៃដី ២៧.៧៥០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ជាប្រទេសធំទីបីនៅការីប៊ីន និងមានប្រជាជនប្រមាណ ១១,៤ លាននាក់ ដែលច្រើនជាងគេនៅក្នុងតំបន់។ រដ្ឋធានី និងទីក្រុងធំបំផុតគឺ ព័រ-អូ-ប្រាំង (Port-au-Prince)។

ហៃទីមានកេរ្តិ៍ឈ្មោះជាប្រទេសដំបូងក្នុងពិភពលោកដែលលុបបំបាត់ទាសភាព និងជាសាធារណរដ្ឋដឹកនាំដោយជនស្បែកខ្មៅដំបូងគេ បន្ទាប់ពីទទួលបានឯករាជ្យតាមរយៈបដិវត្តទាសករ (១៧៩១-១៨០៤)។ ទោះបីមានបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌ដ៏សម្បូរបែបក៏ដោយ ក៏បច្ចុប្បន្នហៃទីជាប្រទេសក្រីក្របំផុតនៅអឌ្ឍគោលខាងលិច ដោយបន្តប្រឈមមុខនឹងអស្ថិរភាពនយោបាយ គ្រោះធម្មជាតិ និងបញ្ហាសេដ្ឋកិច្ចធ្ងន់ធ្ងរ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា ហៃទីស្ថិតនៅភាគខាងលិចនៃកោះអេស្ប៉ាញញ៉ូឡា ក្នុងសមុទ្រការីប៊ីន។ ទឹកដីរបស់វាមានលក្ខណៈភ្នំខ្ពស់ៗ ដោយភ្នំ Pic la Selle ជាចំណុចខ្ពស់បំផុត មានកម្ពស់ ២.៦៨០ ម៉ែត្រ។ អាកាសធាតុត្រូពិច និងព្យុះសង្ឃរាញឹកញាប់ គឺជាកត្តាធម្មជាតិដែលជះឥទ្ធិពលដល់ជីវិតរស់នៅ។ បញ្ហាបរិស្ថានធ្ងន់ធ្ងរបំផុតគឺការកាប់បំផ្លាញព្រៃឈើ ដែលបណ្តាលឱ្យបាត់បង់ព្រៃឈើជាង ៩៨% ហើយនាំឱ្យដីហូរច្រោះ ទឹកជំនន់ និងការបាត់បង់ជីវចម្រុះ។

ប្រជាជនហៃទីភាគច្រើនមានដើមកំណើតពីអាហ្វ្រិក ជាកូនចៅរបស់ទាសករដែលត្រូវបាននាំចូលក្នុងសម័យអាណានិគម។ ភាសាផ្លូវការពីរគឺភាសាក្រេអូលហៃទី និងភាសាបារាំង ប៉ុន្តែក្រេអូលត្រូវបាននិយាយដោយប្រជាជនទូទៅ។ ខាងសាសនា ប្រជាជនភាគច្រើនកាន់គ្រិស្តសាសនានិកាយរ៉ូម៉ាំងកាតូលិក តែសាសនាវ៉ូឌូ (Vodou) ដែលមានឫសគល់ពីអាហ្វ្រិក ក៏ត្រូវបានអនុវត្តយ៉ាងទូលំទូលាយ និងជាផ្នែកមួយដ៏សំខាន់នៃអត្តសញ្ញាណជាតិ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា មុនការមកដល់នៃជនជាតិអឺរ៉ុប កោះអេស្ប៉ាញញ៉ូឡាត្រូវបានរស់នៅដោយជនជាតិដើមតៃណូ (Taíno)។ នៅឆ្នាំ១៤៩២ គ្រិស្តូហ្វ កូឡំបឺស (Christopher Columbus) បានមកដល់ ហើយអេស្ប៉ាញបានគ្រប់គ្រងកោះនេះ។ ក្រោយមក បារាំងបានកាន់កាប់ផ្នែកខាងលិច ប្រែក្លាយវាទៅជាអាណានិគមសង់-ដូម៉ាំង (Saint-Domingue) ដែលក្លាយជាចម្ការស្ករ និងកាហ្វេដ៏រកកម្រៃជាងគេលើពិភពលោក ដោយពឹងផ្អែកលើពលកម្មទាសករអាហ្វ្រិករាប់រយពាន់នាក់។

នៅឆ្នាំ១៧៩១ ការបះបោរទាសករដ៏ធំមួយបានផ្ទុះឡើង ក្រោមការដឹកនាំរបស់មេដឹកនាំដូចជា ទូសាន់ លូវឺធួរ (Toussaint Louverture) និង ហ្សង់-ហ្សាក ដេសាលីន (Jean-Jacques Dessalines)។ បន្ទាប់ពីប្រយុទ្ធតស៊ូនឹងកងទ័ពបារាំង និងជំងឺដ៏កាចសាហាវ ពួកបះបោរបានឈ្នះ ហើយនៅថ្ងៃទី១ មករា ១៨០៤ ដេសាលីនបានប្រកាសឯករាជ្យ ដោយដាក់ឈ្មោះប្រទេសថា «ហៃទី» ។ នេះជាលើកដំបូងដែលប្រទេសមួយបញ្ចប់ទាសភាពដោយជោគជ័យ ហើយក្លាយជាសាធារណរដ្ឋឯករាជ្យដឹកនាំដោយជនស្បែកខ្មៅ។

ក្រោយឯករាជ្យ ប្រទេសនេះបានឆ្លងកាត់អស្ថិរភាពនយោបាយឥតឈប់ឈរ ដូចជាការទាមទារសំណងដោយបារាំងនៅឆ្នាំ១៨២៥ ការកាន់កាប់ដោយសហរដ្ឋអាមេរិកពីឆ្នាំ១៩១៥ ដល់ ១៩៣៤ និងរបបផ្តាច់ការដូវ៉ាលីយ៉េ (Duvalier) ដ៏ឃោរឃៅ (១៩៥៧-១៩៨៦)។ សម័យកាលប្រជាធិបតេយ្យក៏មានរដ្ឋប្រហារ និងអន្តរាគមន៍យោធាបរទេសជាបន្តបន្ទាប់។ ការរញ្ជួយដីដ៏មហិមានៅឆ្នាំ២០១០ បានសម្លាប់មនុស្សជាង ២០០,០០០ នាក់ ហើយការធ្វើឃាតប្រធានាធិបតីនៅឆ្នាំ២០២១ បានធ្វើឱ្យប្រទេសធ្លាក់ចូលក្នុងវិបត្តិសន្តិសុខថ្មីរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា សេដ្ឋកិច្ចរបស់ហៃទីពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងលើវិស័យកសិកម្ម ដោយផលិតផលសំខាន់ៗរួមមាន កាហ្វេ ស្វាយចន្ទី ស្ករអំពៅ និងពោត។ ការបញ្ជូនប្រាក់ពីជនភៀសខ្លួនហៃទីនៅបរទេស (ភាគច្រើននៅសហរដ្ឋអាមេរិក និងកាណាដា) មានចំនួនប្រមាណ ២០% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (GDP) ដែលជួយទ្រទ្រង់ជីវភាពប្រជាជនជាច្រើនគ្រួសារ។ ទោះយ៉ាងណា ជាងពាក់កណ្តាលនៃប្រជាជនរស់នៅក្រោមបន្ទាត់ភាពក្រីក្រ ហើយអតិផរណា និងអស្ថិរភាពនយោបាយបានធ្វើឱ្យស្ថានភាពកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរ។

វប្បធម៌ហៃទីគឺជាលទ្ធផលនៃការលាយបញ្ចូលគ្នារវាងឥទ្ធិពលអាហ្វ្រិក បារាំង និងជនជាតិដើមតៃណូ។ តន្ត្រីកុំប៉ា (Compas) រ៉ារ៉ា (Rara) និងមីហ្ស៊ិករ៉ាស៊ីន (Mizik Rasin) គឺជាចង្វាក់ដែលមានប្រជាប្រិយភាពខ្លាំង។ ពិធីបុណ្យកាណាវ៉ាលប្រចាំឆ្នាំ សិល្បៈគំនូរពណ៌ទឹក និងរូបចម្លាក់ដែក គឺជាស្នាដៃដែលទទួលបានការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិ។ ម្ហូបអាហារហៃទីដូចជា ហ្គ្រីយ៉ូត (griot) និងឌីរីអាក់ព័រ (diri ak pwa) ក៏មានរសជាតិពិសេស។ ស្ថាបត្យកម្មដូចជាបន្ទាយស៊ីតាដែល (Citadelle Laferrière) និងវិមានសង់-ស៊ូស៊ី (Sans-Souci Palace) ត្រូវបានចុះក្នុងបញ្ជីបេតិកភណ្ឌពិភពលោក ដោយបន្ទាយនេះត្រូវបានចាត់ទុកជាអច្ឆរិយវត្ថុទី៨របស់តំបន់។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

បច្ចុប្បន្ន វិបត្តិសន្តិសុខនៅហៃទីបានឈានដល់កម្រិតធ្ងន់ធ្ងរ។ យោងតាមវិគីភីឌា និងរបាយការណ៍ថ្មីៗ ក្រុមទំនើងប្រដាប់អាវុធបានគ្រប់គ្រងរាជធានីព័រ-អូ-ប្រាំងភាគច្រើន បង្កឱ្យមានអំពើឃាតកម្ម ការចាប់ជំរិត និងការផ្លាស់ទីលំនៅដោយបង្ខំ។ អង្គការសហប្រជាជាតិបានគាំទ្រកម្លាំងពហុជាតិដឹកនាំដោយប្រទេសកេនយ៉ា ដើម្បីជួយប៉ូលីសជាតិហៃទីស្តារសណ្តាប់ធ្នាប់ ប៉ុន្តែការដាក់ពង្រាយនៅមានការយឺតយ៉ាវដោយសារបញ្ហាផ្លូវច្បាប់។

សម្រាប់អ្នកអានរបស់យើងនៅកម្ពុជា ស្ថានភាពនៅហៃទីផ្តល់មេរៀនដ៏មានតម្លៃស្តីពីការកសាងសន្តិភាពក្រោយសង្គ្រាម និងតួនាទីរបស់សហគមន៍អន្តរជាតិ។ កម្ពុជាធ្លាប់ឆ្លងកាត់បទពិសោធន៍ស្រដៀងគ្នាតាមរយៈបេសកកម្ម UNTAC ក្នុងទសវត្សឆ្នាំ១៩៩០ ហើយវិបត្តិនៅហៃទីបានរំលឹកឡើងវិញពីសារៈសំខាន់នៃស្ថិរភាពនយោបាយ និងការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ចប្រកបដោយចីរភាព។