ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

អាដុលហ្វ៍ ហ៊ីទ្លែរ គឺជាអ្នកនយោបាយសញ្ជាតិអាល្លឺម៉ង់ ដែលកើតនៅប្រទេសអូទ្រីស និងជាមេដឹកនាំផ្តាច់ការនៃប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ ក្នុងសម័យណាស៊ី ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៣៣ រហូតដល់ការធ្វើអត្តឃាតរបស់លោកនៅឆ្នាំ១៩៤៥។ តាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ភាសាអង់គ្លេស លោកបានឡើងកាន់អំណាចក្នុងនាមជាមេដឹកនាំគណបក្សណាស៊ី ហើយបានក្លាយជាអធិការបតីនៃប្រទេសអាល្លឺម៉ង់នៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៣៣ បន្ទាប់មកបានកាន់តំណែងជា "Führer und Reichskanzler" (មេដឹកនាំ និងអធិការបតីនៃអាណាចក្រ) នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៣៤។

ការឈ្លានពានប្រទេសប៉ូឡូញ នៅថ្ងៃទី ១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក បានបង្កឱ្យមានការផ្ទុះសង្គ្រាមលោកលើកទី ២។ តាម Wikipedia លោកមានការចូលរួមយ៉ាងជិតស្និទ្ធក្នុងការដឹកនាំប្រតិបត្តិការយោធាអាល្លឺម៉ង់ និងជាបុគ្គលកណ្តាលក្នុងការប្រព្រឹត្តអំពើប្រល័យពូជសាសន៍ ដែលបានសម្លាប់ជនជាតិជ្វីហ្វប្រមាណ ៦ លាននាក់ ក្នុងហាឡូកូស (Holocaust) ព្រមទាំងជនរងគ្រោះរាប់លាននាក់ផ្សេងទៀត។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

អាដុលហ្វ៍ ហ៊ីទ្លែរ កើតនៅថ្ងៃទី ២០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៨៨៩ នៅទីក្រុង Braunau am Inn ប្រទេសអូទ្រីស-ហុងគ្រី (បច្ចុប្បន្នជាប្រទេសអូទ្រីស)។ ឪពុករបស់លោកគឺ អាឡូអ៊ីស ហ៊ីទ្លែរ (Alois Hitler) ជាមន្ត្រីគយ និងម្តាយគឺ ក្លារ៉ា ហ៊ីទ្លែរ (Klara Hitler)។ គ្រួសាររបស់លោកបានផ្លាស់លំនៅទៅទីក្រុង Linz និងក្រោយមកទៅ Leonding ជាយក្រុងវីយែន ក្នុងសម័យកុមារភាពរបស់លោក។

ហ៊ីទ្លែរ បានបង្ហាញចំណាប់អារម្មណ៍លើសិល្បៈតាំងពីវ័យក្មេង ប៉ុន្តែត្រូវបានបដិសេធពីសាលាវិចិត្រសិល្បៈនៅវីយែន។ លោកបានរស់នៅក្នុងទីក្រុងវីយែន ជាកន្លែងដែលលោកត្រូវបានគេជឿថាបានទទួលឥទ្ធិពលពីមនោគមវិជ្ជាប្រឆាំងនឹងជនជាតិជ្វីហ្វ និងជាតិនិយមអាល្លឺម៉ង់ជ្រុលនិយម។ នៅឆ្នាំ១៩១៣ លោកបានផ្លាស់ទៅទីក្រុង Munich ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់។

ក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី ១ លោកបានបម្រើការជាទាហាននៅក្នុងកងទ័ពបាវ៉ារៀ ទទួលបានគ្រឿងឥស្សរិយយសថ្នាក់ទី ២ និងទី ១។ ក្រោយសង្គ្រាម លោកបានចូលរួមជាមួយគណបក្សកម្មករអាល្លឺម៉ង់ (DAP) ដែលក្រោយមកក្លាយជាគណបក្សណាស៊ី។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ការប៉ុនប៉ងធ្វើរដ្ឋប្រហារនៅឆ្នាំ១៩២៣ ត្រូវបានគេស្គាល់ថា Beer Hall Putsch ដែលបរាជ័យ ហើយហ៊ីទ្លែរ ត្រូវបានកាត់ទោសដាក់ពន្ធនាគារ។ ក្នុងពេលជាប់ឃុំ លោកបាននិពន្ធសៀវភៅ Mein Kampf (ការតស៊ូរបស់ខ្ញុំ) ដែលរៀបរាប់អំពីមនោគមវិជ្ជារបស់លោក រួមទាំងការប្រឆាំងជនជាតិជ្វីហ្វ ជាតិនិយមអាល្លឺម៉ង់ និងគោលគំនិត Lebensraum (កន្លែងរស់នៅ) នៅអឺរ៉ុបខាងកើត។

ក្រោយពីត្រូវបានដោះលែង ហ៊ីទ្លែរ បានកសាងគណបក្សណាស៊ីឡើងវិញតាមរយៈយុទ្ធសាស្ត្រនយោបាយ និងការឃោសនាដ៏មានប្រសិទ្ធភាព។ នៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៣៣ លោកត្រូវបានតែងតាំងជាអធិការបតី ហើយបានប្រើអំណាចដើម្បីលុបបំបាត់គូប្រជែងនយោបាយ និងបង្កើតរបបផ្តាច់ការ។ តាម Wikipedia ភាសាអង់គ្លេស ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក សេដ្ឋកិច្ចអាល្លឺម៉ង់បានងើបឡើងវិញ ប៉ុន្តែត្រូវបានភ្ជាប់ជាមួយនឹងការពង្រីកយោធាយ៉ាងខ្លាំងក្លា។

នៅក្នុងគោលនយោបាយការបរទេស ហ៊ីទ្លែរ បានដកខ្លួនចេញពីសម្ព័ន្ធប្រជាជាតិ កាន់កាប់តំបន់រីនឡែន និងអនុវត្តការពង្រីកទឹកដីតាមរយៈការបញ្ចូលអូទ្រីស (Anschluss) និងការបំបែកប្រទេសឆែកូស្លូវ៉ាគី។ ការឈ្លានពានប្រទេសប៉ូឡូញ នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ បានបណ្តាលឱ្យចក្រភពអង់គ្លេស និងបារាំងប្រកាសសង្គ្រាមលើអាល្លឺម៉ង់ ដែលនាំទៅរកសង្គ្រាមលោកលើកទី ២។

ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាម ហ៊ីទ្លែរ បានត្រួតត្រាដោយផ្ទាល់លើយុទ្ធសាស្ត្រយោធា ហើយបានចេញបញ្ជាឱ្យសម្លាប់រង្គាលជនជាតិជ្វីហ្វ រ៉ូម៉ានី និងក្រុមផ្សេងទៀតដែលត្រូវបានចាត់ទុកថា "អន់ជាង"។ ការសម្លាប់រង្គាលត្រូវបានគេស្គាល់ថា ហាឡូកូស ដែលក្នុងនោះមនុស្សជាង ៦ លាននាក់ត្រូវបានសម្លាប់នៅក្នុងជំរំប្រមូលផ្តុំ ដូចជា Auschwitz-Birkenau និង Treblinka។ យោងតាម Wikipedia ភាសាខ្មែរ ការសម្លាប់រង្គាលនេះ គឺជាឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិធ្ងន់ធ្ងរបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។

នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៤៥ នៅពេលដែលកងទ័ពសូវៀតចូលកាន់កាប់ទីក្រុងប៊ែរឡាំង ហ៊ីទ្លែរ បានធ្វើអត្តឃាតនៅក្នុងបន្ទប់ក្រោមដី (Führerbunker) រួមជាមួយភរិយាថ្មីរបស់លោក អ៊ីវ៉ា ប្រោន (Eva Braun) នៅថ្ងៃទី ៣០ ខែមេសា។ ការស្លាប់របស់លោកបានបញ្ចប់សង្គ្រាមនៅអឺរ៉ុបក្នុងពេលឆាប់ៗ ដោយអាល្លឺម៉ង់ចុះចាញ់នៅថ្ងៃទី ៨ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៥។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ថ្វីបើហ៊ីទ្លែរ បានទទួលមរណភាពជាង ៨០ ឆ្នាំមកហើយក៏ដោយ កេរដំណែលនៃរបបណាស៊ីនៅតែមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងលើនយោបាយ សង្គម និងច្បាប់សិទ្ធិមនុស្សសកលលោក។ យោងតាម Wikipedia ភាសាអង់គ្លេស ការសិក្សាអំពីរបបណាស៊ី និងការសម្លាប់រង្គាលបានក្លាយជាប្រធានបទសំខាន់ក្នុងការអប់រំប្រវត្តិសាស្ត្រ ដើម្បីការពារកុំឱ្យហេតុការណ៍បែបនេះកើតឡើងម្តងទៀត។ នៅប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ ច្បាប់ហាមឃាត់ការឃោសនាណាស៊ី និងនិមិត្តសញ្ញាណាស៊ី ត្រូវបានអនុវត្តយ៉ាងតឹងរ៉ឹង។

នៅកម្ពុជា និងក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ មេរៀនពីសង្គ្រាម និងរបបផ្តាច់ការ តែងតែត្រូវបានលើកយកមកពិភាក្សាក្នុងបរិបទសិទ្ធិមនុស្ស និងការបង្ការជម្លោះ។ ការដឹកនាំរបស់ហ៊ីទ្លែរ ត្រូវបានគេចងចាំថាជាឧទាហរណ៍ធ្ងន់ធ្ងរបំផុតនៃអំណាចផ្តាច់ការបង្កគ្រោះមហន្តរាយដល់មនុស្សជាតិ។ បច្ចុប្បន្ន អង្គការសិទ្ធិមនុស្ស និងស្ថាប័នអប់រំនានាបន្តសិក្សា និងផ្សព្វផ្សាយពីប្រវត្តិសាស្ត្រនេះ ដើម្បីរំលឹកពីផលវិបាកនៃលទ្ធិជ្រុលនិយម និងការរើសអើងពូជសាសន៍។

តាម Wikipedia ទីកន្លែងកំណើតរបស់លោកនៅ Braunau am Inn ប្រទេសអូទ្រីស មានថ្មរំលឹកមួយដែលមានសិលាចារឹកថា "ដើម្បីសន្តិភាព សេរីភាព និងប្រជាធិបតេយ្យ កុំឱ្យមានហ្វាស៊ីសនិយមទៀត មនុស្សរាប់លាននាក់ដែលបានស្លាប់ បានព្រមាន [យើង]។"