ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia សត្វល្អិតគឺជាសត្វគ្មានឆ្អឹងខ្នង (invertebrate) ដែលជាកម្មសិទ្ធិរបស់ថ្នាក់ Insecta ក្នុងសាខាសត្វឆ្អឹងកង (Arthropoda) ។ ពួកវាជាក្រុមសត្វដែលមានចំនួនច្រើននិងចម្រុះជាងគេបំផុតនៅលើផែនដី ដោយមានជាង ១ លានប្រភេទដែលត្រូវបានពិពណ៌នា ហើយតំណាងឱ្យជាងពាក់កណ្តាលនៃប្រភេទសត្វទាំងអស់ ។ រាងកាយសត្វល្អិតមានលក្ខណៈសម្គាល់ជាបីផ្នែកសំខាន់ៗគឺ ក្បាល ទ្រូង និងពោះ ។ ពួកវាមានគ្រោងឆ្អឹងក្រៅដ៏រឹងមាំ ជើងចំនួនបីគូ ព្រមទាំងភ្នែកចម្រុះ (compound eyes) និងអង់តែនមួយគូដែលប្រើសម្រាប់ដឹងក្លិននិងចាប់សញ្ញាផ្សេងៗ ។ តាមរូបភាពបញ្ឈររបស់រុយ (Calliphora) ដែលផ្ដល់ដោយ Wikipedia សត្វល្អិតភាគច្រើនមានភ្នែកចម្រុះធំៗ និងសរីរាង្គវិញ្ញាណផ្សេងទៀតសម្រាប់ដឹងចលនា និងសារធាតុគីមី ។ លើសពីនេះ សមត្ថភាពហោះហើរដ៏រហ័សរហួនរបស់សត្វល្អិតដូចជារុយស្រមោច (hoverfly) បានធ្វើឱ្យពួកវាអាចស្វែងរកចំណី គេចពីសត្រូវ និងរីករាលដាលពាសពេញភពផែនដីបានដោយជោគជ័យ ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

សត្វល្អិតអាចរកឃើញនៅស្ទើរគ្រប់ទីជម្រកនៅលើពិភពលោក ចាប់តាំងពីព្រៃត្រូពិច វាលខ្សាច់ស្ងួត រហូតដល់តំបន់ប៉ូលត្រជាក់ និងបរិស្ថានទឹកសាប ។ មានសត្វល្អិតខ្លះថែមទាំងអាចរស់នៅក្នុងទឹកសមុទ្រទៀតផង ។ តាមក្រាបចំណែកប្រភេទសារពាង្គកាយដែលចេញផ្សាយដោយ Wikipedia សត្វល្អិតមានប្រមាណពាក់កណ្តាលនៃប្រភេទជីវចម្រុះទាំងអស់នៅលើផែនដី (ផ្នែកខាងឆ្វេងនៃរូប) ។ ភាពចម្រុះដ៏ធំសម្បើមនេះបានធ្វើឱ្យសត្វល្អិតក្លាយជាផ្នែកដ៏សំខាន់នៃខ្សែច្រវាក់អាហារ និងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីស្ទើរតែទាំងអស់ ។

បន្ថែមពីលើភាពសម្បូរបែប សត្វល្អិតសង្គមដូចជាស្រមោច កន្លាត និងឃ្មុំ រស់នៅជាក្រុមដែលមានរចនាសម្ព័ន្ធស្មុគស្មាញ ។ យោងតាមរូបភាពនិងការពន្យល់របស់ Wikipedia ស្រមោចមានក្រពេញផលិតសារធាតុគីមី (pheromone) ជាច្រើនប្រភេទសម្រាប់ទំនាក់ទំនងគ្នា ចំណែកឃ្មុំប្រើរបាំសំឡេង (waggle dance) ដើម្បីប្រាប់ទីតាំងប្រភពចំណី ។ សំបុករបស់កន្លាតដែលមានរាងដូចវិហារ (termite cathedral) ក៏ជាស្នាដៃស្ថាបត្យកម្មដ៏អស្ចារ្យដែលសាងសង់ដោយសត្វល្អិតតូចៗរាប់លាន ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមការសិក្សាភូគព្ភសាស្ត្រនិងកំណត់ត្រាហ្វូស៊ីល ដែល Wikipedia បានដកស្រង់ សត្វល្អិតបានបង្ហាញខ្លួនដំបូងនៅលើផែនដីកាលពីប្រមាណ ៤០០ លានឆ្នាំមុន ក្នុងសម័យ Devonian ។ ពួកវាជាក្រុមសត្វដំបូងគេដែលអាចហើរបាន ដែលផ្តល់អត្ថប្រយោជន៍យ៉ាងធំក្នុងការរស់រាន ។ ក្នុងអំឡុងសម័យ Carboniferous ប្រមាណ ៣៥០-៣០០ លានឆ្នាំមុន មានសត្វល្អិតយក្សដូចជា Meganeura ដែលជាស្រម៉ាងមាឌធំសម្បើម មានប្រវែងស្លាបរហូតដល់ ៧០ សង់ទីម៉ែត្រ ។

ការវិវត្តន៍ដ៏សំខាន់មួយទៀតនៃសត្វល្អិតគឺការអភិវឌ្ឍវដ្តជីវិតបែប metamorphosis ដែលមានពីរប្រភេទគឺ metamorphosis មិនពេញលេញ (incomplete) ដូចជាកណ្ដូប ដែលឆ្លងកាត់ដំណាក់កាលជាច្រើន (instars) មុនក្លាយជាពេញវ័យ និង metamorphosis ពេញលេញ (complete) ដូចជាមេអំបៅ ដែលឆ្លងកាត់ដំណាក់កាលពង ដង្កូវ តុកកែ និងពេញវ័យ ។ យោងតាមរូបភាពពីសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ទាំងនេះបង្ហាញពីភាពចម្រុះនៃយុទ្ធសាស្ត្ររស់រានរបស់សត្វល្អិតតាំងពីអតីតកាលរហូតមក ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សត្វល្អិតបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងសេដ្ឋកិច្ចនិងវប្បធម៌មនុស្សជាតិ ។ ក្នុងវិស័យកសិកម្ម ឃ្មុំនិងសត្វល្អិតបំពុលផ្កាដទៃទៀតជួយឱ្យដំណាំផ្លែឈើនិងបន្លែជាច្រើនប្រភេទអាចបង្កើតផលបាន ។ រូបភាពរបស់ Wikipedia បង្ហាញថាឃ្មុំឃោរឃៅ (honey bee) ដឹកលំអងផ្កាត្រឡប់ទៅសំបុកវិញ ជាភស្តុតាងនៃការងារបំពុលដែលមានតម្លៃរាប់ពាន់លានដុល្លារក្នុងមួយឆ្នាំ ។ ម្យ៉ាងវិញទៀត ដង្កូវនាង (silkworm) ត្រូវបានមនុស្សចិញ្ចឹមសម្រាប់ផលិតសូត្រតាំងពីជាង ៥០០០ ឆ្នាំមុន ដូចបានឃើញក្នុងរូបភាពសហគ្រាសសូត្រប្រពៃណី ។

ទោះយ៉ាងណា សត្វល្អិតក៏អាចបង្កឱ្យមានផលប៉ះពាល់អវិជ្ជមានដែរ ។ ពួកវាខ្លះជាសត្វចង្រៃដំណាំ បណ្តាលឱ្យមែកឈើជ្រុះ (ដូចរូបភាពបង្ហាញ) ហើយខ្លះទៀតជាភ្នាក់ងារចម្លងជំងឺគ្រោះថ្នាក់ដល់មនុស្ស ដូចជាមូស Aedes aegypti ជាអ្នកចម្លងជំងឺគ្រុនឈាមនិងគ្រុនលឿង ហើយចៃក្បាលមនុស្ស (head louse) ជាប៉ារ៉ាស៊ីតតូចៗរំខាន ។

ខាងផ្នែកវប្បធម៌វិញ សត្វល្អិតបានលេចធ្លោក្នុងនិមិត្តសញ្ញាសាសនានិងសិល្បៈ ។ នៅអេហ្ស៊ីបបុរាណ រូបសត្វដង្កូវស្វិត (scarab) ដែលឆ្លាក់ពីត្បូងត្រូវបានចាត់ទុកថាជារបស់សក្តិសិទ្ធិ និងជាគ្រឿងតំណាងឱ្យព្រះអាទិត្យ ។ ចំណែកឯនៅក្នុងវប្បធម៌ជនជាតិដើមភាគតិចអូស្ត្រាលី ពពួកដង្កូវឈើ (witchetty grub) ត្រូវបានគេយកមកធ្វើជាអាហារដ៏មានជីវជាតិខ្ពស់ ដែលជាឧទាហរណ៍នៃការប្រើប្រាស់សត្វល្អិតជាអាហារ (entomophagy) ដែលកំពុងទទួលបានការចាប់អារម្មណ៍ឡើងវិញក្នុងយុគសម័យទំនើប ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នៅក្នុងពិភពទំនើប សត្វល្អិតបន្តមានសារៈសំខាន់យ៉ាងខ្លាំងចំពោះវិទ្យាសាស្ត្រនិងបរិស្ថាន ។ តាម Wikipedia រុយផ្លែឈើ Drosophila melanogaster គឺជាសារពាង្គកាយគំរូមួយដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយក្នុងការសិក្សាហ្សែន ជីវវិទ្យាអភិវឌ្ឍន៍ និងថ្នាំពេទ្យ ។ ការស្រាវជ្រាវលើ Drosophila បានជួយឱ្យយើងយល់ដឹងពីយន្តការនៃជំងឺជាច្រើនរបស់មនុស្ស ។

ទោះជាយ៉ាងណាក្តី សហគមន៍អន្តរជាតិកំពុងព្រួយបារម្ភអំពីការថយចុះយ៉ាងឆាប់រហ័សនៃចំនួនប្រជាជនសត្វល្អិតនៅទូទាំងពិភពលោក ។ កត្តាដូចជាការបាត់បង់ទីជម្រកធម្មជាតិ ការប្រើប្រាស់ថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិតក្នុងវិស័យកសិកម្ម និងការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ កំពុងធ្វើឱ្យសត្វល្អិតជាច្រើនប្រឈមនឹងការផុតពូជ ។ ការបាត់បង់នេះមិនត្រឹមតែប៉ះពាល់ដល់ជីវចម្រុះប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងគំរាមកំហែងដល់សន្តិសុខស្បៀង ដោយសារតួនាទីសំខាន់របស់ពួកវាក្នុងការបំពុលរុក្ខជាតិ និងជាចំណីនៅក្នុងខ្សែច្រវាក់អាហារ ។ ដូច្នេះ ការសិក្សានិងការអភិរក្សសត្វល្អិតបានក្លាយជាប្រធានបទដ៏ក្តៅគគុកក្នុងឆាកអន្តរជាតិ ហើយមានការអំពាវនាវឱ្យបង្កើនការយល់ដឹងនិងសកម្មភាពនានាដើម្បីការពារក្រុមសត្វដ៏មានតម្លៃនេះ ។