ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា (Wikipedia) ជនជាតិអ៊ីនូអ៊ីត គឺជាក្រុមជនជាតិដើមដែលមានវប្បធម៌និងប្រវត្តិសាស្ត្ររួមគ្នា រស់នៅក្នុងតំបន់អាកទិក (Arctic) និងអនុអាកទិក (Subarctic) នៃទ្វីបអាមេរិកខាងជើង និងប្រទេសរុស្ស៊ី។ ពួកគេត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថាជាមនុស្សដែលសម្របខ្លួនបានយ៉ាងល្អក្នុងបរិស្ថានត្រជាក់ខ្លាំង ដោយប្រើប្រាស់សំលៀកបំពាក់ពីស្បែកសត្វ កាយ៉ាក់ (kayak) និងអ៊ីក្លូ (igloo) ដែលជាជម្រកពីព្រិលនិងទឹកកក។ ពាក្យ "អ៊ីនូអ៊ីត" មានន័យថា "ប្រជាជន" នៅក្នុងភាសាអ៊ីនុកទីទុត (Inuktitut) ហើយត្រូវបានប្រើជាឈ្មោះផ្លូវការជំនួសពាក្យ "អេស្គីម៉ូ" (Eskimo) ដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាជាពាក្យមើលងាយនៅក្នុងប្រទេសកាណាដា និងហ្គ្រីនលែន។ ពួកអ៊ីនូអ៊ីតរស់នៅក្នុងតំបន់ដែលលាតសន្ធឹងពីភាគខាងកើតនៃរុស្ស៊ី កាត់អាឡាស្កា និងកាណាដា រហូតដល់ហ្គ្រីនលែន ហើយជាក្រុមជនជាតិដើមដ៏មានឥទ្ធិពលមួយក្នុងកិច្ចពិភាក្សាអន្តរជាតិអំពីសិទ្ធិជនជាតិដើមនិងការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ជនជាតិអ៊ីនូអ៊ីតរស់នៅជាចម្បងក្នុងបួនតំបន់ធំៗ៖ កាណាដា (រួមមានដែនដីនូណាវុត (Nunavut) តំបន់នូណាវីក (Nunavik) នៅកេបិច និងតំបន់អ៊ីនូវីអាល់លូអ៊ីត (Inuvialuit) នៅដែនដីភាគពាយ័ព្យ) ហ្គ្រីនលែន (Greenland) អាឡាស្កា (Alaska) របស់សហរដ្ឋអាមេរិក និងតំបន់ឈូកូតកា (Chukotka) នៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ី។ ប្រជាជនអ៊ីនូអ៊ីតសរុបមានប្រមាណ ១៥០ ០០០ ទៅ ២០០ ០០០ នាក់ ដោយនៅកាណាដាមានប្រហែល ៧០ ០០០ នាក់ នៅហ្គ្រីនលែនមានប្រមាណ ៥០ ០០០ នាក់ និងនៅអាឡាស្កាមានប្រហែល ១៦ ០០០ នាក់។ ពួកគេនិយាយភាសាក្នុងអំបូរអេស្កាលូត (Eskaleut) ដែលរួមមានភាសាអ៊ីនុកទីទុត (Inuktitut) កាឡាលលីសុត (Kalaallisut) និងអ៊ីណុបពីយ៉ាក (Iñupiaq) ។ ការប្រើប្រាស់ឈ្មោះ "អ៊ីនូអ៊ីត" ជាទូទៅ ប៉ុន្តែនៅអាឡាស្កាខ្លះនៅប្រើពាក្យ "អេស្គីម៉ូ" ដើម្បីបញ្ចូលក្រុមយូភីក (Yupik) និងអ៊ីណុបពីយ៉ាកដែរ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រ បុព្វបុរសជនជាតិអ៊ីនូអ៊ីតបានធ្វើដំណើរមកពីតំបន់ស៊ីបេរី (Siberia) កាត់តាមច្រកសមុទ្រប៊េរីង (Bering Strait) កាលពីរាប់ពាន់ឆ្នាំមុន និងបានអភិវឌ្ឍន៍វប្បធម៌ធូល (Thule) ដែលជាបុព្វបុរសជំនាន់ថ្មីនៃជនជាតិអ៊ីនូអ៊ីតសព្វថ្ងៃ។ ការជួបជាមួយជនជាតិអឺរ៉ុបបានចាប់ផ្តើមនៅសតវត្សទី ១៦ នៅពេលអ្នករុករកដូចជា ម៉ាទីន ហ្វ្រូប៊ីស៊ែរ (Martin Frobisher) បានជួបពួកគេនៅប៉ែកខាងជើងនៃកាណាដា។ ក្នុងសតវត្សទី ១៧ និង ១៨ ក្រុមហ៊ុនហាដ់សុនបេយ៍ (Hudson's Bay Company) និងអ្នកប្រមាញ់ត្រីបាឡែនបានបង្កើតទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មជាមួយពួកគេ។ ការគ្រប់គ្រងអាណានិគមរបស់កាណាដា រួមជាមួយការបង្ខំឱ្យផ្លាស់ទីលំនៅ និងប្រព័ន្ធសាលាស្នាក់នៅ (residential schools) បានធ្វើឱ្យប៉ះពាល់យ៉ាងខ្លាំងដល់វប្បធម៌និងប្រជាជនអ៊ីនូអ៊ីត។ ចាប់ពីពាក់កណ្តាលសតវត្សទី ២០ រៀងមក ជនជាតិអ៊ីនូអ៊ីតបានចាប់ផ្តើមតស៊ូទាមទារសិទ្ធិដីធ្លី និងការគ្រប់គ្រងខ្លួនឯង។ នៅឆ្នាំ ១៩៩៩ ដែនដីនូណាវុត (Nunavut) ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅកាណាដា ដែលជាលទ្ធផលនៃការទាមទារដីធ្លីរបស់ជនជាតិអ៊ីនូអ៊ីត។ ហ្គ្រីនលែនបានទទួលស្វ័យគ្រប់គ្រងពីដាណឺម៉ាកនៅឆ្នាំ ១៩៧៩ និងការគ្រប់គ្រងខ្លួនឯងកាន់តែខ្លាំងនៅឆ្នាំ ២០០៩។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សេដ្ឋកិច្ចប្រពៃណីរបស់ជនជាតិអ៊ីនូអ៊ីតផ្អែកលើការបរបាញ់សត្វសមុទ្រដូចជា សត្វស៊ីល (seal) ត្រីបាឡែន (whale) និងវ៉ាល់រ៉ុស (walrus) ព្រមទាំងសត្វការីបូ (caribou) និងការនេសាទត្រី។ ពួកគេប្រើប្រាស់ឧបករណ៍ដូចជា កាយ៉ាក់ (kayak) អ៊ូមីអាក (umiak) និងខ្សែក្រវាត់ឆ្កែរទេះរអិល (dog sled) ដែលស័ក្តិសមនឹងបរិស្ថានត្រជាក់។ នៅសម័យទំនើប ជនជាតិអ៊ីនូអ៊ីតក៏ធ្វើការក្នុងវិស័យរដ្ឋាភិបាល ការរ៉ែ និងផលិតកម្មសិល្បៈ ដូចជាការឆ្លាក់ថ្មសាប៊ូ (soapstone carving) ការត្បាញកន្ត្រក និងសិល្បៈបោះពុម្ព ដែលមានកិត្តិស័ព្ទអន្តរជាតិ។ វប្បធម៌អ៊ីនូអ៊ីតមានលក្ខណៈពិសេសដោយសារតន្ត្រីបំពងក (throat singing) របាំស្គរ (drum dance) និងរឿងនិទានអំពីទេវតា និងសត្វក្នុងធម្មជាតិ។ សំលៀកបំពាក់ប្រពៃណីរួមមានអាវផាកា (parka) និងអាម៉ូទី (amauti) សម្រាប់ស្ត្រី ដែលផលិតពីស្បែកការីបូ ឬស៊ីល។ ក្នុងជំនឿបុរាណ ពន្លឺអូរ៉ូរ៉ា (aurora) ត្រូវបានគេជឿថាជាវិញ្ញាណបុព្វបុរស។ សព្វថ្ងៃ ជនជាតិអ៊ីនូអ៊ីតជាច្រើនប្រតិបត្តិសាសនាគ្រឹស្ត ប៉ុន្តែបានរក្សាទំនៀមទំលាប់ប្រពៃណីខ្លះទុក។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ការប្រែប្រួលអាកាសធាតុកំពុងជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដល់តំបន់អាកទិក ដែលធ្វើឱ្យទឹកកកសមុទ្ររលាយ ប៉ះពាល់ដល់ជម្រកសត្វនិងផ្លូវធ្វើដំណើរបរបាញ់។ ជនជាតិអ៊ីនូអ៊ីតតាមរយៈក្រុមប្រឹក្សាអ៊ីនូអ៊ីតពិភពលោក (Inuit Circumpolar Council) បានចូលរួមយ៉ាងសកម្មក្នុងវេទិកាអន្តរជាតិដូចជា អង្គការសហប្រជាជាតិ និងក្រុមប្រឹក្សាអាកទិក (Arctic Council) ដើម្បីលើកឡើងពីផលប៉ះពាល់បរិស្ថាននិងសិទ្ធិជនជាតិដើម។ បញ្ហាសុខភាពសាធារណៈដូចជាអត្រាធ្វើអត្តឃាតខ្ពស់ ការប្រើប្រាស់គ្រឿងញៀន និងភាពក្រីក្រ ក៏ជារឿងប្រឈមនៅតាមសហគមន៍អ៊ីនូអ៊ីតជាច្រើនផងដែរ។ ទោះយ៉ាងណា ការរស់ឡើងវិញនៃវប្បធម៌ ការបង្រៀនភាសា និងការអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ច កំពុងផ្តល់កម្លាំងចិត្តដល់យុវជនអ៊ីនូអ៊ីត។ សម្រាប់អ្នកអានខ្មែរប៉ុស្តិ៍ (KhmerPulse) រឿងរ៉ាវរបស់ជនជាតិអ៊ីនូអ៊ីតជាឧទាហរណ៍នៃការតស៊ូរក្សាអត្តសញ្ញាណក្នុងពិភពលោកទំនើប ហើយថែមទាំងបង្ហាញពីរបៀបដែលបញ្ហាបរិស្ថានពិភពលោកប៉ះពាល់ដល់សហគមន៍តូចៗ ដែលមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយធម្មជាតិ។