ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីរ៉ាក់ គឺជាជម្លោះប្រដាប់អាវុធដ៏ធំរវាងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ និងប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់ ដែលផ្ទុះឡើងនៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៨០ ដោយចាប់ផ្តើមពីការឈ្លានពានរបស់កងទ័ពអ៊ីរ៉ាក់ចូលក្នុងទឹកដីអ៊ីរ៉ង់។ តាមវិគីភីឌា បន្ទាប់ពីការប្រយុទ្ធអស់រយៈពេល ៨ ឆ្នាំ ប្រទេសទាំងពីរបានយល់ព្រមលើកិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់ ដែលសម្របសម្រួលដោយអង្គការសហប្រជាជាតិ និងចាប់អនុវត្តនៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៨៨។

តាមវិគីភីឌា សង្គ្រាមនេះបានបណ្តាលឱ្យមានអ្នកស្លាប់ប្រហែល ៥០០ ០០០ នាក់ ហើយត្រូវបានចាត់ទុកថាជាសង្គ្រាមធម្មតា ដែលបណ្តាលឱ្យស្លាប់ច្រើនបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ រវាងកងទ័ពធម្មតានៃប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍។ នៅអ៊ីរ៉ង់ គេហៅសង្គ្រាមនេះថា «សង្គ្រាមដែលត្រូវគេបង្ខំ» ឬ «ការការពារដ៏ពិសិដ្ឋ» រីឯនៅអ៊ីរ៉ាក់ គេហៅថា «សង្គ្រាមកាឌីស៊ីយ៉ារបស់សាដាម»។ ឈ្មោះហៅមួយទៀតគឺ «សង្គ្រាមប្រាំបីឆ្នាំ»។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

សមរភូមិនៃសង្គ្រាមនេះលាតសន្ធឹងតាមបណ្តោយព្រំដែនគោក និងព្រំដែនទឹកដ៏វែងរវាងអ៊ីរ៉ង់ និងអ៊ីរ៉ាក់ ចាប់ពីតំបន់ភ្នំឃឺដនៅភាគខាងជើង រហូតដល់ឈូងសមុទ្រពែរ្សនៅភាគខាងត្បូង។ តាមវិគីភីឌា ចំណុចជម្លោះដ៏សំខាន់មួយគឺដងផ្លូវទឹកសាត់អាល់អារ៉ាប ដែលអ៊ីរ៉ង់ហៅថា អាវ៉ាន់រូដ ហើយជាផ្លូវទឹកយុទ្ធសាស្ត្រសម្រាប់ការនាំចេញប្រេង និងការដឹកជញ្ជូនទំនិញរបស់អ៊ីរ៉ាក់។

តាមវិគីភីឌា អ៊ីរ៉ាក់មានបំណងបញ្ចូលខេត្តឃូហ្សេស្តាន ដែលសម្បូរប្រេងកាត និងមានប្រជាជនអារ៉ាប់រស់នៅច្រើន ទៅក្នុងទឹកដីរបស់ខ្លួន។ ប្រទេសទាំងពីរសុទ្ធតែជាប្រទេសពហុជាតិសាសន៍៖ អ៊ីរ៉ង់មានប្រជាជនភាគច្រើនជាជនជាតិពែរ្ស និយាយភាសាពែរ្ស ហើយក៏មានជនជាតិអារ៉ាប់នៅឃូហ្សេស្តាន និងជនជាតិឃឺដនៅភាគខាងលិច ចំណែកអ៊ីរ៉ាក់មានប្រជាជនភាគច្រើនជាជនជាតិអារ៉ាប់ និយាយភាសាអារ៉ាប់ និងមានជនជាតិឃឺដរស់នៅភាគខាងជើង។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា ផ្នែកមួយនៃប្រភពជម្លោះគឺកិច្ចព្រមព្រៀងអាល់ហ្សេ ឆ្នាំ១៩៧៥ ដែលអ៊ីរ៉ាក់យល់ព្រមចែករំលែកដងផ្លូវទឹកសាត់អាល់អារ៉ាបជាមួយអ៊ីរ៉ង់ ជាថ្នូរនឹងការបញ្ឈប់ការគាំទ្ររបស់អ៊ីរ៉ង់ចំពោះឧទ្ទាមកម្មឃឺដនៅអ៊ីរ៉ាក់។ នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៨០ សាដាម ហ៊ូសេន បានប្រកាសលុបចោលកិច្ចព្រមព្រៀងនេះ ហើយនៅថ្ងៃទី ២២ កញ្ញា ១៩៨០ កងទ័ពអ៊ីរ៉ាក់បានឈ្លានពានអ៊ីរ៉ង់។

ការឈ្លានពាននេះបានកើតឡើងតែមួយឆ្នាំប៉ុណ្ណោះ ក្រោយបដិវត្តន៍អ៊ីស្លាមនៅអ៊ីរ៉ង់ ឆ្នាំ១៩៧៩ ដែលបានផ្តួលរំលំរបបរាជានិយម និងធ្វើឱ្យកងទ័ពអ៊ីរ៉ង់ចុះខ្សោយ។ តាមវិគីភីឌា កងទ័ពអ៊ីរ៉ាក់បានរុលចូលខេត្តឃូហ្សេស្តាន ហើយវាយយកទីក្រុងខូរ៉ាំស្ហារ បន្ទាប់ពីការការពារដ៏រឹងរូសរបស់ទាហានអ៊ីរ៉ង់អស់រយៈពេលប្រហែលមួយខែ ព្រមទាំងឡោមព័ទ្ធទីក្រុងអាបាដាន។ តែចាប់ពីឆ្នាំ១៩៨១ អ៊ីរ៉ង់បានវាយតបវិញ ហើយនៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩ៈ២ បានដណ្តើមយកខូរ៉ាំស្ហារមកវិញ និងបណ្តេញកងទ័ពអ៊ីរ៉ាក់ចេញពីទឹកដី។

បន្ទាប់មក អ៊ីរ៉ង់បានបន្តវាយចូលទៅក្នុងទឹកដីអ៊ីរ៉ាក់វិញ តាមរយៈប្រតិបត្តិការយោធាធំៗជាច្រើន ខណៈអ៊ីរ៉ាក់បានប្តូរទៅយុទ្ធសាស្ត្រការពារ និងបានប្រើអាវុធគីមីប្រឆាំងនឹងកងទ័ព និងប្រជាជនស៊ីវិលអ៊ីរ៉ង់។ តាមវិគីភីឌា សង្គ្រាមក៏បានរាលដាលដល់ទីក្រុងនានា និងដល់ការវាយប្រហារលើកប៉ាល់ពាណិជ្ជកម្មក្នុងឈូងសមុទ្រពែរ្ស ដែលធ្វើឱ្យកងទ័ពជើងទឹកសហរដ្ឋអាមេរិកចូលពាក់ព័ន្ធ។ នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៨៨ អ៊ីរ៉ង់បានយល់ព្រមទទួលសេចក្តីសម្រេចរបស់ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ ហើយកិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់បានចាប់អនុវត្តនៅថ្ងៃទី ២០ សីហា ១៩៨៨។ តាមវិគីភីឌា ព្រំដែនបានរក្សាដូចដើមវិញ ដោយគ្មានភាគីណាមួយដណ្តើមដីបានឡើយ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា សង្គ្រាមបានបង្កការខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់សេដ្ឋកិច្ច និងឧស្សាហកម្មប្រេងរបស់ប្រទេសទាំងពីរ។ ការវាយប្រហារលើកន្លែងចម្រាញ់ប្រេង និងលើកប៉ាល់ដឹកប្រេង បានធ្វើឱ្យការនាំចេញប្រេងរអាក់រអួល និងបង្កើនភាពមិនធានានៅលើទីផ្សារប្រេងពិភពលោក។ តាមវិគីភីឌា អ៊ីរ៉ាក់បានកើបបំណុលយ៉ាងច្រើនពីប្រទេសជិតខាងក្នុងឈូងសមុទ្រ ជាពិសេសពីគុយវ៉េត និងអារ៉ាប៊ីសាអូឌីត ដើម្បីផ្គត់ផ្គង់សង្គ្រាម ហើយបន្ទុកបំណុលនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជាកត្តាមួយដែលនាំឱ្យអ៊ីរ៉ាក់ឈ្លានពានគុយវ៉េតនៅឆ្នាំ១៩៩០។

នៅអ៊ីរ៉ង់ សង្គ្រាមនេះបានបន្សល់ស្លាកស្នាមយ៉ាងជ្រៅក្នុងវប្បធម៌ និងការចងចាំសាធារណៈ។ តាមវិគីភីឌា ការចងចាំអំពីសង្គ្រាមត្រូវបានភ្ជាប់យ៉ាងជិតស្និទ្ធទៅនឹងវប្បធម៌នៃការលះបង់ជីវិត និងការគោរពវីរជន ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងតាមរយៈផ្នូរអនុស្សាវរីយ៍ សារមន្ទីរ និងពិធីប្រារព្ធប្រចាំឆ្នាំនៅទូទាំងប្រទេស។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីរ៉ាក់ បានបញ្ចប់ដោយកិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់ មិនមែនដោយសន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពទេ ហើយភាគីទាំងពីរបានស្តារទំនាក់ទំនងការទូតឡើងវិញនៅឆ្នាំ១៩៩០។ តាមវិគីភីឌា សង្គ្រាមនេះបានបន្សល់ផលវិបាកយូរអង្វែង ដោយវាបានជំរុញឱ្យមានការឈ្លានពានគុយវ៉េតរបស់អ៊ីរ៉ាក់ និងសង្គ្រាមឈូងសមុទ្រនៅឆ្នាំ១៩៩១ ព្រមទាំងបានពង្រឹងតួនាទីរបស់កងឆ្មាំបដិវត្តន៍អ៊ីស្លាមនៅអ៊ីរ៉ង់។

សម្រាប់អ្នកអានខ្មែរទាំងនៅក្នុងប្រទេស និងនៅក្រៅប្រទេស សង្គ្រាមនេះនៅមានអត្ថន័យជាក់ស្តែង ព្រោះតំបន់ឈូងសមុទ្រពែរ្សនៅតែជាប្រភពថាមពលដ៏សំខាន់សម្រាប់សេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក ហើយភាពតានតឹងនៅតំបន់នេះតែងតែជះឥទ្ធិពលដល់តម្លៃប្រេង និងថ្លៃដើមដឹកជញ្ជូន ដែលកម្ពុជាពឹងផ្អែកលើការនាំចូលប្រេង។ ម្យ៉ាងទៀត សង្គ្រាមនេះនៅតែជាករណីសិក្សាសំខាន់ ទាំងអំពីផលវិបាកនៃអាវុធគីមី និងអំពីដំណោះស្រាយឈប់បាញ់តាមរយៈអង្គការសហប្រជាជាតិ។