អៀរឡង់

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា អៀរឡង់គឺជាកោះមួយស្ថិតនៅក្នុងមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិកខាងជើង ភាគពាយព្យនៃទ្វីបអឺរ៉ុប។ កោះនេះត្រូវបានបែងចែកភូមិសាស្ត្រនយោបាយជាពីរគឺ សាធារណរដ្ឋអៀរឡង់ (Republic of Ireland) និងអៀរឡង់ខាងជើង (Northern Ireland) ដែលជាផ្នែកមួយនៃចក្រភពអង់គ្លេស។ អៀរឡង់ជាកោះធំបំផុតទីពីរនៃប្រជុំកោះប្រិចធីស (British Isles) និងជាកោះធំបំផុតទីបីនៅអឺរ៉ុប និងទី២០ ក្នុងពិភពលោក។ ត្រឹមឆ្នាំ២០២២ ប្រជាជនសរុបនៅលើកោះទាំងមូលមានជាង ៧ លាននាក់ ដោយ ៥.១ លាននាក់រស់នៅក្នុងសាធារណរដ្ឋអៀរឡង់ និង ១.៩ លាននាក់នៅអៀរឡង់ខាងជើង។ អៀរឡង់ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជាកោះមួយដែលមានទេសភាពបៃតងស្រស់ស្អាត ប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏វែងឆ្ងាយ និងឥទ្ធិពលវប្បធម៌យ៉ាងជ្រាលជ្រៅលើពិភពលោក។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាមការរាយការណ៍របស់វិគីភីឌា អៀរឡង់ស្ថិតនៅញែកចេញពីកោះប្រិចធេនដោយសមុទ្រអៀរឡង់ ច្រកសមុទ្រខាងជើង និងច្រកសមុទ្រសន្តចច។ លក្ខណៈភូមិសាស្ត្ររបស់វាមានភ្នំព័ទ្ធជុំវិញឆ្នេរ និងដីទំនាបកណ្ដាលដ៏ធំល្វឹងល្វើយ។ កំពូលភ្នំខ្ពស់បំផុតគឺ ខារ៉ាន់ធូហ៊ីល (Carrauntoohil) ក្នុងខេត្តឃែរី ដែលមានកំពស់ ១,០៣៨ ម៉ែត្រ។ អាកាសធាតុទូរទស្សន៍មហាសមុទ្រត្រជាក់ធ្វើឱ្យកោះនេះមានរុក្ខជាតិបៃតងខៀវខ្ចីពេញមួយឆ្នាំ ហើយរុក្ខជាតិដូចជាផ្កាហ្គ័រស (furze) និងព្រៃស្មោង (peat bog) គឺជាទេសភាពទូទៅ។ សត្វព្រៃរួមមានកញ្ជ្រោងក្រហម និងប្រើសក្រហម។

ប្រជាជនភាគច្រើននិយាយភាសាអង់គ្លេស ប៉ុន្តែភាសាអៀរឡង់ (Gaeilge) ជាភាសាផ្លូវការមួយដែរ ហើយមានអ្នកនិយាយនៅតាមតំបន់ Gaeltacht ដោយជំរឿនឆ្នាំ២០១១ ប្រជាជនប្រមាណ ២០% នៅសាធារណរដ្ឋអាចនិយាយបាន។ សាសនាចម្បងគឺគ្រិស្តសាសនានិកាយកាតូលិក ជាពិសេសនៅភាគខាងត្បូង ខណៈដែលនៅអៀរឡង់ខាងជើងមានការបែងចែករវាងកាតូលិកនិងប្រូតេស្ដង់។ ទីក្រុងសំខាន់ៗរួមមាន ឌូប្លាំង (Dublin) ជារដ្ឋធានីនៃសាធារណរដ្ឋ បឺលហ្វាស (Belfast) ជារដ្ឋធានីអៀរឡង់ខាងជើង កាក (Cork) លីមឺរិក (Limerick) និងហ្គាល់វេយ (Galway)។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា ប្រវត្តិសាស្ត្រអៀរឡង់ចាប់ផ្ដើមពីយុគថ្មរំលីង ដោយមានសំណង់ថ្មរង្វង់ Uragh ជាភស្តុតាង។ កុលសម្ព័ន្ធសេលទិក (Celts) បានមកដល់នៅសតវត្សទី៦ មុនគ.ស. បង្កើតវប្បធម៌ Gaelic ដែលមានឥទ្ធិពលដល់សព្វថ្ងៃ។ គ្រិស្តសាសនាបានចូលមកដល់នៅសតវត្សទី៥ តាមរយៈលោក Saint Patrick ហើយអៀរឡង់បានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃការសិក្សានិងសិល្បៈសាសនា ដូចជាសាត្រាស្លឹករឹត Book of Kells ជាដើម។ ចាប់ពីសតវត្សទី៨ ពួកវីកឃីងបានវាយឆ្មក់ ហើយក្រោយមក ពួកន័រម៉ានបានឈ្លានពាននៅសតវត្សទី១២ ដោយបានសាងសង់បន្ទាយ Trim Castle ជាដើម។

ការគ្រប់គ្រងរបស់អង់គ្លេសបានកើនឡើងតាមរយៈការដណ្ដើមទឹកដី និងការដាក់អាណានិគម (Plantations) ជាពិសេសក្រោយការសញ្ជ័យរបស់រាជវង្ស Tudor ។ នៅសតវត្សទី១៩ គ្រោះទុរភិក្សដ៏ធំ (Great Famine) ឆ្នាំ១៨៤៥-១៨៥២ បណ្ដាលឱ្យប្រជាជនស្លាប់ជាង ១ លាននាក់ និងធ្វើអន្តោប្រវេសន៍យ៉ាងច្រើន។ ចលនាជាតិនិយមបានឈានដល់ការបះបោរ Easter Rising ឆ្នាំ១៩១៦ ហើយសង្រ្គាមឯករាជ្យបាននាំឱ្យមានសន្ធិសញ្ញា Anglo-Irish ឆ្នាំ១៩២១ ដែលបង្កើតរដ្ឋសេរីអៀរឡង់សម្រាប់ ២៦ ខេត្ត ខណៈ ៦ ខេត្តភាគខាងជើងបន្តនៅក្នុងចក្រភពអង់គ្លេស។ ជម្លោះ "The Troubles" រវាងសហគមន៍កាតូលិកនិងប្រូតេស្ដង់ បានឆាបឆួលពីឆ្នាំ១៩៦៨ ហើយបានបញ្ចប់ជាផ្លូវការដោយកិច្ចព្រមព្រៀង Good Friday ឆ្នាំ១៩៩៨។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា សេដ្ឋកិច្ចនៃសាធារណរដ្ឋអៀរឡង់បានរីកចម្រើនយ៉ាងឆាប់រហ័សក្នុងទសវត្សរ៍១៩៩០ ដោយទទួលរហស្សនាមថា "Celtic Tiger" ដោយពឹងផ្អែកលើបច្ចេកវិទ្យា ឱសថ និងសេវាកម្មហិរញ្ញវត្ថុ។ វិស័យកសិកម្មនៅតែសំខាន់ដោយមានផលិតផលដូចជាសាច់គោ ទឹកដោះគោ និងឈីស Gubbeen ព្រមទាំងស្រាវីស្គី Bushmills ដែលផលិតនៅខេត្ត Antrim។ ការកាត់ស្មៅហាល (turf) នៅតាមជនបទនៅតែជាឥន្ធនៈប្រពៃណី។

ខាងវប្បធម៌ អៀរឡង់មានមរតកអក្សរសិល្ប៍ដ៏ល្បីល្បាញ មានអ្នកនិពន្ធដូចជា James Joyce, W.B. Yeats, Oscar Wilde និង Samuel Beckett។ តន្ត្រីប្រពៃណីជាមួយឧបករណ៍ដូចជាហ្វីដល (fiddle) និងបំពង់ស៊ីប (uilleann pipes) និងរបាំ Riverdance មានការទទួលស្គាល់ទូទាំងពិភពលោក។ កីឡាជាតិ Gaelic football និង hurling ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយសមាគម GAA ហើយកីឡាឱប (rugby) ក៏ដើរតួយ៉ាងសំខាន់ដោយក្រុមជម្រើសជាតិតំណាងឱ្យកោះទាំងមូល។ ការប្រណាំងសេះនៅ Sligo ក៏ទាក់ទាញអ្នកទស្សនាជាតិនិងអន្តរជាតិផងដែរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ចំពោះអ្នកអាន KhmerPulse ប្រធានបទអៀរឡង់ពាក់ព័ន្ធទៅនឹងការវិវត្តនយោបាយនិងសេដ្ឋកិច្ចសកល។ ការចាកចេញរបស់ចក្រភពអង់គ្លេសពីសហភាពអឺរ៉ុប (Brexit) បានធ្វើឱ្យបញ្ហាព្រំដែនរវាងសាធារណរដ្ឋអៀរឡង់ (សមាជិក EU) និងអៀរឡង់ខាងជើង (ចេញជាមួយ UK) ក្លាយជាប្រធានបទរសើប ដោយអាចប៉ះពាល់ដល់សន្តិភាពដែលផុយស្រួយនិងស្ថិរភាពសេដ្ឋកិច្ចតាមព្រំដែន។ ភាពជាប់គាំងនយោបាយនៅ Stormont ក៏បានបង្កឱ្យមានការព្រួយបារម្ភអំពីអនាគតនៃកិច្ចព្រមព្រៀង Good Friday ដែរ។

លើសពីនេះ សហគមន៍ជនជាតិអៀរឡង់នៅក្រៅប្រទេសដ៏ធំ (ជាង ៨០ លាននាក់) រក្សាទំនាក់ទំនងវប្បធម៌ជាមួយមាតុភូមិ រួមទាំងការប្រារព្ធពិធីបុណ្យ St. Patrick's Day នៅតាមទីក្រុងនានាជុំវិញពិភពលោក។ ក៏មានជនជាតិខ្មែរមួយចំនួនរស់នៅក្នុងប្រទេសអៀរឡង់ ដែលអាចចូលរួមចំណែកក្នុងទំនាក់ទំនងរវាងព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជានិងអៀរឡង់ ដូចជាការផ្លាស់ប្ដូរអប់រំនិងពាណិជ្ជកម្មជាដើម។