ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ជម្លោះអ៊ីស្រាអែល-ប៉ាឡេស្ទីន គឺជាជម្លោះនយោបាយនិងយោធាដ៏យូរអង្វែងមួយរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន ដោយផ្តោតសំខាន់ទៅលើសំណួរអំពីដីធ្លីនិងសិទ្ធិសម្រេចដោយខ្លួនឯងនៅក្នុងអតីតទឹកដីអណត្តិប៉ាឡេស្ទីន។ យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ជម្លោះនេះមានដើមកំណើតតាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី ១៩ នៅពេលដែលចលនាស៊ីយ៉ូនីសនិយម (Zionism) បានជម្រុញឱ្យមានការបង្កើតរដ្ឋជាតិជ្វីហ្វមួយនៅលើទឹកដីនេះ ហើយប្រជាជនអារ៉ាប់ក្នុងតំបន់បានប្រឆាំងនឹងការធ្វើអាណានិគមនេះ។

បញ្ហាស្នូលនៃជម្លោះរួមមាន ស្ថានភាពជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីន ការកាន់កាប់តំបន់វេសប៊ែងនិងដីជ្រោយហ្គាហ្សារបស់អ៊ីស្រាអែល ឋានៈនៃក្រុងយេរូសាឡឹម ការតាំងទីលំនៅរបស់អ៊ីស្រាអែល ព្រំដែន សន្តិសុខ សិទ្ធិទឹក របបអនុញ្ញាត និងសេរីភាពធ្វើចលនារបស់ប៉ាឡេស្ទីន ព្រមទាំងសិទ្ធិវិលត្រឡប់របស់ជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីន។ ជម្លោះនេះបានបង្កឱ្យមានសង្គ្រាមធំៗជាច្រើន ការបះបោរ និងកិច្ចចរចាសន្តិភាពដែលនៅតែបន្តរហូតដល់បច្ចុប្បន្ន។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តំបន់ជម្លោះនេះស្ថិតនៅក្នុងតំបន់លេវ៉ាន់ (Levant) នៅភាគខាងលិចនៃទ្វីបអាស៊ី។ ទឹកដីដែលពាក់ព័ន្ធរួមមានរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល តំបន់វេសប៊ែង (រួមទាំងក្រុងយេរូសាឡឹមបូព៌ា) និងដីជ្រោយហ្គាហ្សា។ អ៊ីស្រាអែលមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេសលីបង់នៅខាងជើង ស៊ីរីនៅទិសឦសាន ហ្សកដានីនៅខាងកើត និងអេហ្ស៊ីបនៅភាគនិរតី។ វេសប៊ែងនៅខាងលិចទន្លេយ័រដាន់ ខណៈហ្គាហ្សាជាតំបន់ឆ្នេរតូចមួយនៅតាមបណ្តោយសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ។

បើគិតត្រឹមឆ្នាំ ២០២៣ យោងតាម Wikipedia ប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលមានប្រមាណ ៩,៧ លាននាក់ ដែលភាគច្រើនជាជនជាតិជ្វីហ្វ និងមានជនជាតិភាគតិចអារ៉ាប់ (ប្រហែល ២១%)។ ចំណែកប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននៅក្នុងវេសប៊ែងមានជាង ៣ លាននាក់ និងនៅហ្គាហ្សាប្រហែល ២,៣ លាននាក់។ លើសពីនេះ មានជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីនរាប់លាននាក់ដែលរស់នៅក្នុងប្រទេសជិតខាង (ហ្សកដានី លីបង់ ស៊ីរី) និងនៅទូទាំងពិភពលោក។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាម Wikipedia ឫសគល់នៃជម្លោះនេះចាប់ផ្តើមនៅចុងសតវត្សរ៍ទី ១៩ នៅពេលចលនាស៊ីយ៉ូនីសនិយមក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក ធីអូឌ័រ ហឺហ្សល (Theodor Herzl) បានផ្សព្វផ្សាយគំនិតបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វនៅប៉ាឡេស្ទីន ដែលពេលនោះស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ចក្រភពអូតូម៉ង់។ នៅឆ្នាំ ១៩១៧ រដ្ឋាភិបាលចក្រភពអង់គ្លេសបានចេញសេចក្តីប្រកាសបាល់ហ្វួរ (Balfour Declaration) ដែលបានសន្យាថានឹងគាំទ្រការបង្កើត “ទីជម្រកជាតិសម្រាប់ប្រជាជនជ្វីហ្វ” នៅប៉ាឡេស្ទីន ខណៈពេលដែលទឹកដីនេះនៅតែមានប្រជាជនអារ៉ាប់រស់នៅភាគច្រើន។

បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទី ១ សម្ព័ន្ធប្រជាជាតិបានផ្តល់អណត្តិឱ្យចក្រភពអង់គ្លេសគ្រប់គ្រងប៉ាឡេស្ទីន។ នៅក្រោមអណត្តិនេះ អន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វបានកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំង ជាពិសេសនៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៣០ នៅពេលពួកណាស៊ីឡើងកាន់អំណាចនៅអាល្លឺម៉ង់។ នេះបានបង្កឱ្យមានការតស៊ូពីប្រជាជនអារ៉ាប់ប៉ាឡេស្ទីន ហើយបានឈានដល់ការបះបោរអារ៉ាប់ឆ្នាំ ១៩៣៦-១៩៣៩ ប្រឆាំងនឹងការគ្រប់គ្រងរបស់អង់គ្លេស និងការធ្វើអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វ។ នៅឆ្នាំ ១៩៤៧ អង្គការសហប្រជាជាតិបានស្នើផែនការបែងចែកប៉ាឡេស្ទីនជារដ្ឋពីរ គឺមួយសម្រាប់ជនជាតិជ្វីហ្វ និងមួយសម្រាប់ជនជាតិអារ៉ាប់ ដោយក្រុងយេរូសាឡឹមស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងអន្តរជាតិ។ មេដឹកនាំជ្វីហ្វបានទទួលយក ប៉ុន្តែមេដឹកនាំអារ៉ាប់បដិសេធ។

នៅថ្ងៃទី ១៤ ឧសភា ១៩៤៨ រដ្ឋអ៊ីស្រាអែលបានប្រកាសឯករាជ្យ ដែលបង្កឱ្យមានសង្គ្រាមអារ៉ាប់-អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ ១៩៤៨។ ជាលទ្ធផល អ៊ីស្រាអែលបានពង្រីកទឹកដីលើសពីផែនការបែងចែក ហើយប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនជាង ៧០០,០០០ នាក់បានក្លាយជាជនភៀសខ្លួន (ហៅថា ណាក់បា Nakba)។ នៅក្នុងសង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃឆ្នាំ ១៩៦៧ អ៊ីស្រាអែលបានចាប់យកវេសប៊ែង ហ្គាហ្សា ឧបទ្វីបស៊ីណៃ និងខ្ពង់រាបហ្គោឡង់។ ការកាន់កាប់វេសប៊ែងនិងហ្គាហ្សាបានបន្តរហូតដល់បច្ចុប្បន្ន (លើកលែងការដកថយចេញពីហ្គាហ្សាក្នុងឆ្នាំ ២០០៥) ហើយការតាំងទីលំនៅរបស់អ៊ីស្រាអែលនៅវេសប៊ែងគឺជាចំណុចសំខាន់នៃភាពតានតឹង។

ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗផ្សេងទៀតរួមមាន ការបះបោរលើកទីមួយ (Intifada) ឆ្នាំ ១៩៨៧-១៩៩៣ កិច្ចព្រមព្រៀងអូស្លូ (Oslo Accords) ឆ្នាំ ១៩៩៣ ដែលបង្កើតអំណាចប៉ាឡេស្ទីន ការបះបោរលើកទីពីរ (២០០០-២០០៥) និងសង្គ្រាមជាច្រើននៅហ្គាហ្សា។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាម Wikipedia ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនដែលកាន់កាប់មានសេដ្ឋកិច្ចពឹងផ្អែកលើអ៊ីស្រាអែល ហើយការរឹតត្បិតចលនា ការងារ និងពាណិជ្ជកម្មបានបង្កឱ្យមានភាពក្រីក្រនិងអត់ការងារធ្វើក្នុងកម្រិតខ្ពស់។ នៅហ្គាហ្សា ដែលស្ថិតក្រោមការបិទខ្ទប់ដោយអ៊ីស្រាអែលនិងអេហ្ស៊ីប សេដ្ឋកិច្ចបានដួលរលំ ហើយប្រជាជនភាគច្រើនពឹងលើជំនួយមនុស្សធម៌។ បញ្ហាទឹកជាវិស័យសំខាន់៖ អ៊ីស្រាអែលគ្រប់គ្រងធនធានទឹកភាគច្រើននៅវេសប៊ែង ហើយជនប៉ាឡេស្ទីនជារឿយៗខ្វះខាតទឹកប្រើប្រាស់ ដូចរូបភាពបង្ហាញអំពីការទិញទឹកពីរថយន្តដឹក។

ផ្នែកវប្បធម៌ ក្រុងយេរូសាឡឹមជាទីក្រុងពិសិដ្ឋសម្រាប់សាសនាយូដា គ្រិស្ត និងអ៊ីស្លាម។ ទីតាំងដូចជា ជញ្ជាំងបស្ចឹម (Western Wall) ដូមនៃថ្ម (Dome of the Rock) និងវិហារអាល់អាក់សា (Al-Aqsa) ជាប្រភពតានតឹងឥតឈប់។ ការតាំងទីលំនៅអ៊ីស្រាអែលនៅវេសប៊ែង ដែលអង្គការសហប្រជាជាតិចាត់ទុកថាខុសច្បាប់ ក៏បានផ្លាស់ប្តូរទិដ្ឋភាពប្រជាសាស្រ្តនិងវប្បធម៌ដែរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាម Wikipedia នៅខែតុលា ឆ្នាំ ២០២៣ ក្រុមហាម៉ាស (Hamas) បានបើកការវាយប្រហារដ៏ធំមួយទៅលើអ៊ីស្រាអែល ដោយសម្លាប់មនុស្សប្រមាណ ១,២០០ នាក់ និងចាប់ចំណាប់ខ្មាំងជាង ២០០ នាក់។ ជាការឆ្លើយតប អ៊ីស្រាអែលបានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកនិងការលុកលុយជើងគោកនៅហ្គាហ្សា ដែលបណ្តាលឱ្យអ្នកស្លាប់រាប់ម៉ឺននាក់ និងការបំផ្លិចបំផ្លាញធ្ងន់ធ្ងរ។ យោងតាម Wikipedia សង្គ្រាមនេះបានអូសបន្លាយដល់ដើមឆ្នាំ ២០២៥ ដោយមានការចរចាបទឈប់បាញ់ជាបន្តបន្ទាប់។ រូបភាពខាងលើបង្ហាញការបំផ្លាញនៅរ៉ាហ្វាហ៍ក្នុងខែមករា ឆ្នាំ ២០២៥ បន្ទាប់ពីកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលដកថយ និងបទឈប់បាញ់ចូលជាធរមាន។

ជម្លោះនេះនៅតែជាប្រធានបទស្នូលក្នុងនយោបាយអន្តរជាតិ ដោយប្រទេសនិងអង្គការជាច្រើនបានថ្កោលទោសអំពើហិង្សា និងអំពាវនាវរកដំណោះស្រាយរដ្ឋពីរ។ សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse នៅកម្ពុជា ជម្លោះនេះឆ្លុះបញ្ចាំងពីបញ្ហាអធិបតេយ្យ សិទ្ធិមនុស្ស និងកិច្ចខិតខំស្វែងរកសន្តិភាពក្នុងតំបន់ដែលមានប្រវត្តិសាស្ត្រស្មុគស្មាញ។