ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិសាស្ត្រជ្វីស គឺជាប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ជនជាតិជ្វីស ដែលតាមវិគីភីឌា មានប្រភពដើមចេញពីពួកអ៊ីស្រាអែល (Israelites) និងពួកហេប្រឺ (Hebrews) នៃព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល និងយូដា (Judah) ជានគរពីរដែលមានទំនាក់ទំនងគ្នា ហើយបានលេចឡើងនៅតំបន់លេវ៉ាន (Levant) ក្នុងយុគដែក (Iron Age)។ នេះជាប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏យូរអង្វែង ដែលចាប់ផ្តើមពីសម័យបុរាណ ឆ្លងកាត់ការនិរទេស និងការរាយប៉ាយនៅទូទាំងពិភពលោក រហូតដល់សម័យទំនើប។

វិគីភីឌារាយការណ៍ថា ការលើកឡើងដំបូងបំផុតអំពីពួកអ៊ីស្រាអែល មានចារឹកនៅលើសិលាចារឹកមេរណេបតា (Merneptah Stele) ប្រហែលឆ្នាំ ១២១៣ ដល់ ១២០៣ មុន គ.ស.។ រីឯអក្សរសិល្ប៍សាសនាក្រោយមក បាននិទានរឿងរបស់ពួកអ៊ីស្រាអែល តាំងពីប្រហែលឆ្នាំ ១៥០០ មុន គ.ស.។

តាមប្រពៃណី ឈ្មោះអ៊ីស្រាអែល ត្រូវបានគេជឿថាមានប្រភពពីលោកយ៉ាកុប (Jacob) ជាបុព្វបុរសហេប្រឺ ដែលបន្ទាប់ពីប្រកួតជាមួយទេវតាមួយ ត្រូវបានផ្តល់ឈ្មោះថា អ៊ីស្រាអែល ដែលមានន័យថា អ្នកដែលប្រកួតជាមួយព្រះ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

នគរទាំងពីររបស់ជនជាតិអ៊ីស្រាអែល មានទីតាំងនៅតំបន់លេវ៉ាន ជាតំបន់ភាគខាងកើតនៃសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ។ តាមវិគីភីឌា ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល មានមូលដ្ឋាននៅសាម៉ារី (Samaria) រីឯព្រះរាជាណាចក្រយូដា ស្ថិតនៅភាគខាងត្បូង។

ក្រុងយេរូសាឡិម គឺជាមជ្ឈមណ្ឌលសាសនាដ៏សំខាន់ ជាទីតាំងនៃព្រះវិហារទីពីរ (Second Temple) ដែលត្រូវបានជួសជុលឡើងវិញដោយហេរ៉ូដ (Herod) ក្នុងសតវត្សរ៍ទី១ គ.ស.។ ក្នុងនគរយូដា ការគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាលមានលក្ខណៈរៀបចំ ដូចបង្ហាញតាមចារឹកអក្សរហេប្រឺបុរាណ (Paleo-Hebrew) នៅលើផ្ទាំងដីឥដ្ឋ (ostracon) មួយពីតំបន់ Yavne-Yam។

ទីក្រុងបុរាណតេល មេហ្គីដូ (Tel Megiddo) គឺជាទីក្រុងរបស់ជនជាតិខាណាន និងក្រោយមកជាទីក្រុងអ៊ីស្រាអែល ដែលមានស្រទាប់ប្រាសាទ និងទីសក្ការៈជាច្រើន តាំងពីយុគសំរិទ្ធដំបូងរហូតដល់យុគដែក។

ចំណែកឯប្រជាជនជ្វីសវិញ ក្រោយពីការនិរទេស និងការរាយប៉ាយ បានក្លាយជាសហគមន៍ដ៏ធំដែលរស់នៅចាប់ពីតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា រហូតដល់អឺរ៉ុប និងឥណ្ឌា។ ភាសាហេប្រឺ បានបន្តដើរតួជាភាសាសាសនា និងវប្បធម៌សំខាន់ ខណៈភាសាយីឌីស (Yiddish) បានរីកចម្រើនក្នុងចំណោមសហគមន៍ជ្វីសនៅអឺរ៉ុបខាងកើត។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែលដែលមានមូលដ្ឋាននៅសាម៉ារី បានដួលរលំទៅកណ្តាប់ដៃចក្រភពអាស្ស៊ីរីថ្មី (Neo-Assyrian Empire) នៅប្រហែលឆ្នាំ ៧២០ មុន គ.ស. ហើយព្រះរាជាណាចក្រយូដា បានដួលរលំទៅកណ្តាប់ដៃចក្រភពបាប៊ីឡូនថ្មី (Neo-Babylonian Empire) នៅឆ្នាំ ៥៨៦ មុន គ.ស.។ ផ្នែកមួយនៃប្រជាជនយូដា ត្រូវបាននិរទេសទៅក្រុងបាប៊ីឡូន។

វិគីភីឌាចាត់ទុកការនិរទេសនៅអាស្ស៊ីរី និងបាប៊ីឡូន ថាជាចំណុចចាប់ផ្តើមនៃការរាយប៉ាយរបស់ជនជាតិជ្វីស ដែលគេស្គាល់ថា ឌីអាស្ព័រ (Diaspora)។

ក្នុងសម័យបន្ទាប់មក ជនជាតិជ្វីសបានរស់នៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់មហាអំណាចផ្សេងៗ។ កាក់ប្រាក់របស់ចន ហ៊ីរកានុសទី១ (John Hyrcanus I) ក្នុងរាជវង្សហាស្មូនេ (Hasmonean) ដែលចេញផ្សាយរវាងឆ្នាំ ១៣៥ ដល់ ១០៤ មុន គ.ស. មានចារឹកភាសាហេប្រឺថា យេហូហាណាន ជាសង្ឃជាន់ខ្ពស់ និងក្រុមប្រឹក្សាជនជាតិជ្វីស។

ក្រោយមក ក្រុងយេរូសាឡិម និងព្រះវិហារ ត្រូវបានបំផ្លាញដោយពួករ៉ូម៉ាំងក្រោមការដឹកនាំរបស់ទីតុស (Titus) នៅឆ្នាំ ៧០ គ.ស.។ បន្ទាប់មកទៀត មានការបះបោរបារ កុកបា (Bar Kokhba) ដែលបានចេញកាក់ប្រាក់រូបព្រះវិហារទីពីរ និងពាក្យស្លោក ដើម្បីសេរីភាពនៃក្រុងយេរូសាឡិម។

ក្នុងយុគកណ្តាល សហគមន៍ជ្វីសនៅអឺរ៉ុប និងមជ្ឈិមបូព៌ា បានបន្តអភិវឌ្ឍវប្បធម៌របស់ខ្លួន ប៉ុន្តែក៏ប្រឈមនឹងអំពើហិង្សាផងដែរ។ ក្រុងយេរូសាឡិមត្រូវបានវាយដណ្តើមកាន់កាប់នៅឆ្នាំ ១០៩៩ ក្នុងសម័យសង្គ្រាមឈើឆ្កាង។ នៅអេស្ប៉ាញ សហគមន៍សេផាឌី បានបង្កើតស្នាដៃដូចជាព្រះគម្ពីរហេប្រឺឆ្នាំ ១៣០០ ប៉ុន្តែក្នុងឆ្នាំ ១៣៩១ មានហេតុការណ៍សម្លាប់ជនជាតិជ្វីសនៅក្រុងបាសេឡូណា (Barcelona)។ ក្នុងឆ្នាំ ១៤៩៧ ជនជាតិជ្វីសត្រូវបានបណ្តេញចេញពីប្រទេសព័រទុយហ្គាល់ ហើយនៅក្រុងលីសបោន ជនជ្វីសដែលកាន់សាសនាសម្ងាត់ ត្រូវបានដុតបំផ្លាញក្នុងសម័យតុលាការសាសនា (Inquisition)។

នៅសម័យទំនើប ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗរួមមាន ការរំដោះជនជាតិជ្វីសដោយណាប៉ូលេអុង បូណាប៉ារ (Napoleon Bonaparte) នៅឆ្នាំ ១៨០៦ ការលេចឡើងនៃចលនាសេយ៉ូនីស្ត ដែលមានលោកធីអូដ័រ ហឺហ្សល (Theodor Herzl) ជាអ្នកមានចក្ខុទិដ្ឋិនៃរដ្ឋជ្វីស និងជីវិតវប្បធម៌យីឌីសនៅអឺរ៉ុបខាងកើត ខណៈរូបគំនូរចំអកបែបប្រឆាំងជ្វីសនៅបារាំងក្នុងឆ្នាំ ១៨៩៨ បានបង្ហាញពីអំពើរើសអើងនៅអឺរ៉ុបក្នុងសម័យនោះ។ ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ជនជាតិជ្វីសបានរងទុក្ខវេទនាយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរនៅក្នុងជំរុំឃុំឃាំងរបស់ណាហ្ស៊ី ដូចបង្ហាញតាមរូបថតឯកសារពីជំរុំ Mittelbau-Dora ក្នុងឆ្នាំ ១៩៤៥។ ក្រោយសង្គ្រាម គឺការបង្កើតរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលក្នុងឆ្នាំ ១៩៤៨។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

វប្បធម៌របស់ជនជាតិជ្វីស គឺជាមរតកដ៏សម្បូរបែប ដែលភ្ជាប់សហគមន៍នៅទូទាំងពិភពលោក។ តាមវិគីភីឌា សហគមន៍ជ្វីសបានថែរក្សាអក្សរសាស្ត្រ និងសាសនារបស់ខ្លួន ដូចជាព្រះគម្ពីរហេប្រឺ (Hebrew Bible) របស់សហគមន៍សេផាឌីនៅអេស្ប៉ាញ ប្រហែលឆ្នាំ ១៣០០ និងកូដិចមីស្នា (Mishnah) ពីសតវត្សរ៍ទី១១ នៅអ៊ីតាលី។ ឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រដូចជាកំណាត់ពី Cairo Geniza ដែលរក្សាទុកនៅបណ្ណាល័យសាកលវិទ្យាល័យ Cambridge បង្ហាញពីជីវិតអប់រំ និងសកម្មភាពប្រចាំថ្ងៃរបស់សហគមន៍ក្នុងយុគកណ្តាល។

ចំណែកជីវិតសាសនា គំនូររបស់លោក Maurycy Gottlieb បង្ហាញពួកជ្វីសក្រុម Hasidic កំពុងអធិស្ឋាននៅក្នុងសាលាប្រជុំ (synagogue) នៅថ្ងៃបុណ្យ Yom Kippur។ នៅអឺរ៉ុបខាងកើត ភាសាយីឌីស និងសិល្បៈសម័យទំនើបបានរីកចម្រើនរួមគ្នា ដូចជាការផ្សាយរបស់មហោស្រពយុវជននៅវ៉ារស្សូ (Warsaw) ក្នុងឆ្នាំ ១៩៣៥។

ចំពោះផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចវិញ តាមវិគីភីឌា ព័ត៌មានអំពីជីវភាពសង្គម និងសេដ្ឋកិច្ចរបស់សហគមន៍ជ្វីស ត្រូវបានស្គាល់ជាចម្បងតាមរយៈឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រ ដូចជាឯកសារ Cairo Geniza និងចារឹកបុរាណនានា។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិសាស្ត្រជ្វីសនៅតែមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងលើកិច្ចការពិភពលោកនាពេលបច្ចុប្បន្ន។ ចលនាសេយ៉ូនីស្ត ដែលមានលោកធីអូដ័រ ហឺហ្សល ជាអ្នកមានចក្ខុទិដ្ឋិ បាននាំទៅដល់ការបង្កើតរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលក្នុងឆ្នាំ ១៩៤៨ ជាព្រឹត្តិការណ៍ដ៏សំខាន់មួយក្នុងនយោបាយមជ្ឈិមបូព៌ាសម័យទំនើប។

ការចងចាំអំពីហូឡូកូស និងការតស៊ូប្រឆាំងអំពើរើសអើងប្រឆាំងជនជាតិជ្វីស នៅតែជាប្រធានបទដែលលេចឡើងជាញឹកញាប់នៅក្នុងព័ត៌មាន និងការពិភាក្សាអន្តរជាតិ។ សម្រាប់អ្នកអាននៅកម្ពុជា និងសហគមន៍ខ្មែរនៅក្រៅប្រទេស ការយល់ដឹងអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រជ្វីស អាចជួយបំភ្លឺបរិបទនៃព្រឹត្តិការណ៍អន្តរជាតិ និងជម្លោះដែលពាក់ព័ន្ធនឹងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា។

លើសពីនេះ សហគមន៍ជ្វីសនៅទូទាំងពិភពលោក នៅតែបន្តអភិរក្សបេតិកភណ្ឌរបស់ខ្លួន តាមរយៈសាលាប្រជុំ សារមន្ទីរ និងការសិក្សាប្រវត្តិសាស្ត្រ ខណៈព្រឹត្តិការណ៍ជាប្រវត្តិសាស្ត្រ ដូចជាការនិរទេសទៅបាប៊ីឡូន និងការបង្កើតរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល នៅតែត្រូវបានយោងជាញឹកញាប់នៅក្នុងការពិភាក្សាអំពីអត្តសញ្ញាណ និងនយោបាយអន្តរជាតិ។