ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមការកត់ត្រារបស់វិគីភីឌា លោក យ៉ូសែហ្វ ព្រីស្តលី (Joseph Priestley) គឺជាអ្នកគីមីវិទ្យាជនជាតិអង់គ្លេស អ្នកបព្វជិតនិកាយយូនីតារៀន ទស្សនវិទូធម្មជាតិ អ្នកទ្រឹស្ដីនិកាយផ្ដាច់ខ្លួន អ្នកវេយ្យាករណ៍ អ្នកអប់រំពហុមុខវិជ្ជា និងជាអ្នកទ្រឹស្ដីនយោបាយសេរីបុរាណនិយម។ គាត់កើតនៅថ្ងៃទី ២៤ ខែមីនា ឆ្នាំ ១៧៣៣ ក្នុងប្រទេសអង់គ្លេស និងទទួលមរណភាពនៅថ្ងៃទី ៦ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ១៨០៤ នៅទីក្រុង Northumberland រដ្ឋ Pennsylvania សហរដ្ឋអាមេរិក។ គាត់បានបោះពុម្ពស្នាដៃជាង ១៥០ និងធ្វើពិសោធន៍វិទ្យាសាស្ត្រជាច្រើន ជាពិសេសការរកឃើញឧស្ម័នអុកស៊ីសែន ដែលបានផ្លាស់ប្ដូរការយល់ដឹងរបស់មនុស្សជាតិអំពីពិភពធម្មជាតិ។ លើសពីនេះ គាត់ជាឥស្សរជនគន្លឹះមួយនៅក្នុងយុគនៃការត្រិះរិះ (Age of Enlightenment) ដែលបានតស៊ូមតិយ៉ាងម៉ឺងម៉ាត់សម្រាប់សេរីភាពខាងសាសនា និងការស្រាវជ្រាវ។ ជនជាតិអាមេរិកបានស្គាល់គាត់ថាជាអ្នកការពារសេរីភាពនៃអាណានិគម និងអ្នកមិនកាន់និកាយ តាមការកត់សម្គាល់របស់វិគីភីឌា។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

យ៉ូសែហ្វ ព្រីស្តលី កើតនៅភូមិ Fieldhead ជិតទីក្រុង Birstall ក្នុងខេត្ត West Yorkshire ដែលស្ថិតនៅភាគខាងជើងនៃប្រទេសអង់គ្លេស។ ទីតាំងនេះបច្ចុប្បន្នត្រូវបានរុះរើចោល ហើយស្ថិតនៅប្រហែល ១០ គីឡូម៉ែត្រភាគនិរតីនៃទីក្រុង Leeds តាមការកត់សម្គាល់របស់វិគីភីឌា។ គ្រួសាររបស់គាត់ជាអ្នកកាន់និកាយមួយដែលមិនស្ថិតក្រោមសាសនាចក្រអង់គ្លេស (Nonconformist) ហើយគាត់បានទទួលការអប់រំនៅសាលា Daventry Academy ដែលជាសាលាសម្រាប់អ្នកមិនកាន់និកាយរដ្ឋ។ ការចិញ្ចឹមបីបាច់ក្នុងបរិយាកាសដែលមានជំនឿសាសនាផ្សេងគ្នានេះ បានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដល់ទស្សនៈ និងការងាររបស់គាត់នៅពេលក្រោយ។

នៅឆ្នាំ ១៧៦២ គាត់បានរៀបការជាមួយនាង ម៉ារី វីលឃីនសិន (Mary Wilkinson) ដែលយើងឃើញរូបភាពគូរដោយវិចិត្រករ Carl F. von Breda ក្នុងឆ្នាំ ១៧៩៣។ គូស្វាមីភរិយានេះមានកូនជាច្រើននាក់។ បន្ទាប់ពីការបៀតបៀនដោយសារជំនឿសាសនា និងនយោបាយនៅក្នុងប្រទេសអង់គ្លេស គាត់បានធ្វើចំណាកស្រុកទៅកាន់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅឆ្នាំ ១៧៩៤ ជាទីដែលគាត់បានចំណាយពេលនៅសល់នៃជីវិតរបស់គាត់។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា អាជីពវិទ្យាសាស្ត្ររបស់ព្រីស្តលី បានចាប់ផ្ដើមជាមួយនឹងការស្រាវជ្រាវអំពីអគ្គិសនី។ ស្នាដៃរបស់គាត់ "The History and Present State of Electricity" (ប្រវត្តិ និងស្ថានភាពបច្ចុប្បន្ននៃអគ្គិសនី) ដែលបោះពុម្ពនៅឆ្នាំ ១៧៦៩ បានក្លាយជាការប្រមូលចំណេះដឹងអំពីអគ្គិសនីដ៏ទូលំទូលាយបំផុតនៅសម័យនោះ។ ក្រោយមក គាត់បានបង្វែរចំណាប់អារម្មណ៍ទៅកាន់ការសិក្សាអំពីឧស្ម័ន (gases)។ នៅថ្ងៃទី ១ ខែសីហា ឆ្នាំ ១៧៧៤ គាត់បានញែកឧស្ម័នមួយដែលគាត់ហៅថា "dephlogisticated air" (ខ្យល់ដែលគ្មានផ្លូហ្គីស្តុន) ដោយកំដៅសារធាតុអុកស៊ីដបារតដោយប្រើកញ្ចក់ពង្រីកពន្លឺព្រះអាទិត្យ។ ឧស្ម័ននេះក្រោយមកត្រូវបានគេហៅថា អុកស៊ីសែន ហើយការរកឃើញរបស់គាត់ត្រូវបានចុះផ្សាយក្នុងសៀវភៅ "Experiments and Observations on Different Kinds of Air" (ការពិសោធន៍និងការសង្កេតលើប្រភេទខ្យល់ផ្សេងៗ) ដែលមានច្រើនភាគ។ ការរកឃើញនេះបានកើតឡើងនៅក្នុងបន្ទប់ពិសោធន៍នៅ Bowood House ដែលជាកម្មសិទ្ធិរបស់ Lord Shelburne អ្នកឧបត្ថម្ភដ៏សំខាន់របស់គាត់។

ក្រៅពីការងារវិទ្យាសាស្ត្រ ព្រីស្តលី គឺជាអ្នកនិពន្ធដ៏មានផលិតភាពក្នុងវិស័យអប់រំ។ គាត់បានសរសេរសៀវភៅវេយ្យាករណ៍ភាសាអង់គ្លេស "Rudiments of English Grammar" (១៧៦១) និងបានបង្កើត "A New Chart of History" (តារាងប្រវត្តិសាស្ត្រថ្មី) ក្នុងឆ្នាំ ១៧៦៥។ តារាងនេះមានគោលបំណងជួយសិស្សឱ្យយល់ពីការកើនឡើង វឌ្ឍនភាព និងស្ថានភាពនៃចក្រភពទាំងអស់ដែលធ្លាប់មានក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រពិភពលោក ដូចមានចែងក្នុងកំណត់ត្រារបស់វិគីភីឌា។ គាត់ក៏ជាសមាជិកនៃ Lunar Society នៅ Birmingham ដែលជាក្រុមប្រជុំបញ្ញវន្ត និងអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ។

ផ្នែកសាសនា និងនយោបាយរបស់ព្រីស្តលី គឺមានភាពចម្រូងចម្រាស់បំផុត។ គាត់ជាអ្នកកាន់និកាយយូនីតារៀន ដែលបដិសេធនិកាយត្រៃឯក ហើយបានសរសេរសៀវភៅ "Disquisitions Relating to Matter and Spirit" (១៧៧៧) ដែលបង្ហាញថាព្រលឹងមិនមែនជាអង្គធាតុដាច់ដោយឡែក។ យោងតាមវិគីភីឌា នៅឆ្នាំ ១៧៨២ យ៉ាងហោចណាស់មានការបដិសេធតបតជាងដប់ពីរចំពោះសៀវភៅនេះ ហើយគាត់ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាអ្នកមិនជឿព្រះ។ ទន្ទឹមនឹងនោះ គាត់បានគាំទ្របដិវត្តន៍បារាំង ហើយសរសេរសៀវភៅ "Essay on the First Principles of Government" (១៧៦៨) ដែលមានឥទ្ធិពលលើអ្នកទ្រឹស្ដីនយោបាយដូចជា Jeremy Bentham។

ការប្រឆាំងនឹងគាត់បានឈានដល់ចំណុចកំពូលនៅក្នុងកុបកម្ម Priestley Riots នាខែកក្កដា ឆ្នាំ ១៧៩១ នៅ Birmingham។ ក្រុមជនដែលប្រឆាំងបដិវត្តន៍បានដុតបំផ្លាញផ្ទះរបស់គាត់ និងបណ្ណាល័យដ៏ធំរបស់គាត់។ បន្ទាប់ពីរស់នៅក្នុងការភ័យខ្លាចមួយរយៈនៅទីក្រុងឡុងដ៍ គាត់បានសម្រេចចិត្តធ្វើចំណាកស្រុកទៅសហរដ្ឋអាមេរិក ដោយសង្ឃឹមថានឹងបានរស់នៅក្នុងសេរីភាព។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

កេរ្ដិ៍ដំណែលរបស់លោក ព្រីស្តលី បន្តមានជីវិតរហូតដល់សព្វថ្ងៃនេះ។ រូបចម្លាក់របស់គាត់ត្រូវបានគេដាក់តាំងនៅទីក្រុង Birmingham (ការ៉េ Chamberlain) និងទីក្រុង Leeds ហើយរាជសមាគមគីមីវិទ្យា (Royal Society of Chemistry) បានដាក់ផ្ទាំងសិលាចារឹកពណ៌ខៀវ (Blue Plaque) នៅផ្លូវ New Meeting Street ដើម្បីរំលឹកពីសមិទ្ធផលរបស់គាត់។ ស្ថាប័នអប់រំជាច្រើននៅចក្រភពអង់គ្លេស និងសហរដ្ឋអាមេរិក បានដាក់ឈ្មោះតាមគាត់ ហើយការងារវិទ្យាសាស្ត្ររបស់គាត់នៅតែត្រូវបានបង្រៀនក្នុងសាលារៀន។

សម្រាប់ប្រជាជនកម្ពុជា និងអ្នកអានសម័យទំនើប ជីវិតរបស់ព្រីស្តលី ជាឧទាហរណ៍ដ៏សំខាន់អំពីការស្វែងរកចំណេះដឹងដោយមិនភ័យខ្លាច និងការតស៊ូប្រឆាំងនឹងការបៀតបៀន។ ការរកឃើញអុកស៊ីសែនមិនត្រឹមតែបានជួយវិទ្យាសាស្ត្រប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងបង្ហាញពីសារៈសំខាន់នៃការពិសោធន៍ និងការសង្កេតដោយផ្ទាល់ ដែលជាគុណតម្លៃគ្រឹះនៃការស្រាវជ្រាវបែបទំនើប។ នៅក្នុងបរិបទនៃការអភិវឌ្ឍវិទ្យាសាស្ត្រនិងសង្គម គំរូរបស់គាត់ផ្ដល់មេរៀនអំពីតម្រូវការនៃបរិយាកាសបើកចំហសម្រាប់ការស្រាវជ្រាវ និងការផ្លាស់ប្ដូរយោបល់។