ខេតាមីន

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ខេតាមីន (Ketamine) គឺជាថ្នាំសណ្តំទូទៅ (general anesthetic) ក្រុម cyclohexanone និងជាអ្នកប្រឆាំងសារធាតុទទួល NMDA (NMDA receptor antagonist) ដែលមានលក្ខណៈបំបាត់ការឈឺចាប់ (analgesic) និងបង្កឱ្យមានការយល់សប្តិ (hallucinogenic)។ តាមវិគីភីឌា វាត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងវេជ្ជសាស្ត្រសម្រាប់ការប្រើថ្នាំសណ្តំ ការគ្រប់គ្រងការឈឺចាប់ស្រួចស្រាល់និងរ៉ាំរ៉ៃ និងថ្មីៗនេះសម្រាប់ការព្យាបាលជំងឺបាក់ទឹកចិត្ត (depression) ដែលធន់នឹងការព្យាបាល។ វាត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជាគ្រឿងញៀនកម្សាន្តក្រោមឈ្មោះក្រៅដូចជា “Special K” ឬ “K” ហើយអាចបណ្តាលឱ្យមានស្ថានភាពបែកចេញពីខ្លួន (dissociative state) ដែលអ្នកប្រើប្រាស់មានអារម្មណ៍ចេញពីរាងកាយរបស់ខ្លួន (ហៅថា “K-hole”)។ លក្ខណៈពិសេសមួយរបស់ខេតាមីនគឺវាមិនធ្វើឱ្យមានការថយចុះសម្ពាធឈាមធ្ងន់ធ្ងរ និងរក្សាការដកដង្ហើមបានល្អ ដែលធ្វើឱ្យវាមានប្រយោជន៍ក្នុងស្ថានភាពបន្ទាន់ និងក្នុងប្រទេសដែលខ្វះឧបករណ៍ជំនួយដង្ហើម។

គីមីសាស្ត្រ និងឱសថសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ខេតាមីនជាម៉ូលេគុល chiral ដែលមានអង់ទីអូមែរពីរគឺ S-ketamine (esketamine) និង R-ketamine (arketamine)។ យោងតាមវិគីភីឌា អេស្កេតាមីនមានសកម្មភាពខ្ពស់ជាងនៅលើសារធាតុទទួល NMDA ហើយត្រូវបានអនុម័តសម្រាប់ការព្យាបាលជំងឺបាក់ទឹកចិត្តដែលធន់នឹងការព្យាបាល (treatment-resistant depression) ក្នុងទម្រង់ថ្នាំបាញ់ចូលច្រមុះ Spravato។ ចំណែក R-ketamine អាចមានសក្តានុពលព្យាបាលជំងឺបាក់ទឹកចិត្តដោយមានផលប៉ះពាល់ dissociation តិចជាង ប៉ុន្តែនៅមិនទាន់មានការអនុម័តនៅឡើយទេ។

យន្តការចម្បងរបស់ខេតាមីនគឺការទប់ស្កាត់សារធាតុទទួល NMDA ដោយប្រកួតប្រជែងមិនពេញលេញ (uncompetitive antagonist) ដែលបង្កើនសារធាតុបញ្ជូនសរសៃប្រសាទ glutamate និងធ្វើឱ្យសកម្មសារធាតុទទួល AMPA បង្កើតជាឥទ្ធិពលប្រឆាំងនឹងជំងឺបាក់ទឹកចិត្ត។ លើសពីនេះ វាក៏ធ្វើអន្តរកម្មជាមួយប្រព័ន្ធ opioid, monoaminergic, និង cholinergic ផងដែរ។

ការរំលាយសារធាតុខេតាមីនកើតឡើងនៅក្នុងថ្លើមតាមរយៈអង់ស៊ីម CYP3A4 និង CYP2B6 ប្រែក្លាយវាទៅជា norketamine និង hydroxynorketamine (HNK) ដែល HNK ក៏មានសកម្មភាពប្រឆាំងនឹងជំងឺបាក់ទឹកចិត្តផងដែរ។ តាមវិគីភីឌា ជីវភាព (bioavailability) នៃការទទួលទានតាមមាត់មានកម្រិតទាប (ប្រហែល ២០%) ដោយសារការរំលាយដំបូងក្នុងថ្លើម។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ខេតាមីនត្រូវបានសំយោគដំបូងនៅឆ្នាំ ១៩៦២ ដោយអ្នកគីមីវិទ្យា Calvin Stevens នៅក្រុមហ៊ុន Parke-Davis (បច្ចុប្បន្នជាផ្នែកមួយនៃក្រុមហ៊ុន Pfizer) ខណៈកំពុងស្វែងរកថ្នាំសណ្តំជំនួស phencyclidine (PCP) ដែលមានផលប៉ះពាល់តិច។ ការធ្វើតេស្តព្យាបាលលើមនុស្សលើកដំបូងបានធ្វើឡើងនៅឆ្នាំ ១៩៦៤ ហើយនៅឆ្នាំ ១៩៧០ រដ្ឋបាលចំណីអាហារនិងឱសថសហរដ្ឋអាមេរិក (FDA) បានអនុម័តវាសម្រាប់ប្រើប្រាស់ជាថ្នាំសណ្តំសម្រាប់មនុស្ស។

ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមវៀតណាម ខេតាមីនត្រូវបានគ្រូពេទ្យសមរភូមិប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយ ដោយសារតែវាមានសុវត្ថិភាព មិនត្រូវការឧបករណ៍ជំនួយដង្ហើមស្មុគស្មាញ ហើយអាចចាក់បានយ៉ាងងាយស្រួលនៅក្នុងសមរភូមិ។ តាមវិគីភីឌា ក្រោយសង្គ្រាម ការប្រើប្រាស់ខេតាមីនដើម្បីភាពសប្បាយបានចាប់ផ្តើមនៅទសវត្សរ៍ ១៩៧០ ហើយវាបានក្លាយជាគ្រឿងញៀនខុសច្បាប់នៅប្រទេសជាច្រើន។ នៅឆ្នាំ ១៩៨៥ អង្គការសុខភាពពិភពលោក (WHO) បានផ្តល់អនុសាសន៍ឱ្យដាក់បញ្ចូលខេតាមីនក្នុងច្បាប់គ្រប់គ្រងអន្តរជាតិ។

ក្នុងសតវត្សរ៍ទី ២១ ការស្រាវជ្រាវច្រើនបានបង្ហាញពីប្រសិទ្ធភាពរបស់ខេតាមីនក្នុងការព្យាបាលជំងឺផ្លូវចិត្ត ជាពិសេសការកាត់បន្ថយគំនិតចង់ធ្វើអត្តឃាតយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ នៅឆ្នាំ ២០១៩ FDA បានអនុម័តថ្នាំ esketamine (Spravato) សម្រាប់ព្យាបាលជំងឺបាក់ទឹកចិត្តដែលធន់នឹងការព្យាបាល និងជំងឺបាក់ទឹកចិត្តធ្ងន់ធ្ងរដែលមានគំនិតចង់ធ្វើអត្តឃាត។

សង្គម និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

ក្រៅពីការប្រើប្រាស់ក្នុងវេជ្ជសាស្ត្រ ខេតាមីនមានវត្តមានយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងសង្គមជាគ្រឿងញៀនកម្សាន្ត។ វាត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាថ្នាំញៀនប្រភេទ dissociative ដែលបង្កឱ្យមានបទពិសោធន៍ចេញពីរាងកាយ និងការយល់សប្តិចម្រុះពណ៌។ ការប្រើប្រាស់ខុសច្បាប់ត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយវប្បធម៌ក្លឹប និងពិធីរ៉ាវ (rave) ជាពិសេសនៅអឺរ៉ុប និងអាស៊ីអាគ្នេយ៍។

តាមវិគីភីឌា ការប្រើប្រាស់ខេតាមីនរយៈពេលវែងអាចបណ្តាលឱ្យមានផលវិបាកធ្ងន់ធ្ងរដល់សុខភាព រួមមានការខូចផ្លូវនោម (ketamine bladder) ដែលនាំឱ្យឈឺចាប់ពេលបត់ជើងតូច និងអាចត្រូវការវះកាត់ ការចុះខ្សោយការចងចាំ និងបញ្ហាផ្លូវចិត្តដូចជាការថប់បារម្ភ និងជំងឺវិកលចរិកជាដើម។

នៅក្នុងផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច ខេតាមីនមានតួនាទីពីរ៖ ជាឱសថសំខាន់ក្នុងប្រព័ន្ធសុខាភិបាល (បញ្ចូលក្នុងបញ្ជីឱសថចាំបាច់របស់ WHO) និងជាទំនិញខុសច្បាប់ដែលមានតម្លៃខ្ពស់ក្នុងទីផ្សារគ្រឿងញៀនក្រោមដី។ ច្បាប់នៅតាមបណ្តាប្រទេសផ្សេងៗគ្នាបានចាត់ថ្នាក់វាជាសារធាតុគ្រប់គ្រង (controlled substance)។ នៅសហរដ្ឋអាមេរិក វាស្ថិតក្នុងតារាងទី III (Schedule III) ខណៈដែលនៅចក្រភពអង់គ្លេសវាជាថ្នាក់ B។ នៅកម្ពុជា ខេតាមីនស្ថិតក្នុងបញ្ជីសារធាតុញៀនហាមឃាត់ ហើយការជួញដូរ ឬកាន់កាប់ត្រូវផ្តន្ទាទោសយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ក្នុងឆ្នាំបច្ចុប្បន្ន ខេតាមីនកំពុងទទួលបានការយកចិត្តទុកដាក់ជាថ្មីក្នុងនាមជាជម្រើសព្យាបាលជំងឺផ្លូវចិត្ត។ គ្លីនិកចាក់ខេតាមីន (ketamine infusion clinics) បានកើនឡើងនៅសហរដ្ឋអាមេរិក និងអឺរ៉ុប ដោយផ្តល់ការព្យាបាលក្រៅស្លាក (off-label) សម្រាប់ជំងឺបាក់ទឹកចិត្ត ជំងឺថប់បារម្ភ និងជំងឺស្រ្តេសក្រោយគ្រោះថ្នាក់ (PTSD)។ ទោះជាមានការប្រយ័ត្នអំពីសុវត្ថិភាពយូរអង្វែង និងសក្តានុពលនៃការញៀនក៏ដោយ ក៏អ្នកជំនាញជាច្រើនចាត់ទុកវាជាឧបករណ៍សំខាន់សម្រាប់អ្នកជំងឺដែលអស់សង្ឃឹម។

នៅកម្ពុជា ខេតាមីននៅតែជាបញ្ហាប្រឈមសុខភាពសាធារណៈ ដោយសារការរីករាលដាលនៃការប្រើប្រាស់ក្នុងចំណោមយុវវ័យនៅតាមក្លឹបកម្សាន្ត។ រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាបានបង្កើនការបង្រ្កាប និងការអប់រំសាធារណៈអំពីគ្រោះថ្នាក់នៃគ្រឿងញៀន។ ទន្ទឹមនឹងនេះ ការស្រាវជ្រាវសកលកំពុងបន្តអភិវឌ្ឍន៍ថ្នាំថ្មីដែលមានមូលដ្ឋានលើរចនាសម្ព័ន្ធខេតាមីន ដូចជា R-ketamine និង analog ផ្សេងទៀតដែលសន្យាថាមានប្រសិទ្ធភាពព្យាបាលដោយគ្មានផលប៉ះពាល់ dissociative ខ្លាំង។ តាមវិគីភីឌា ប្រសិនបើការសិក្សាទទួលបានជោគជ័យ ឱសថប្រភេទនេះអាចផ្លាស់ប្តូរទិដ្ឋភាពនៃការព្យាបាលជំងឺផ្លូវចិត្តក្នុងពេលអនាគត។