ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ចក្រភពឡាទីន (ហៅផងដែរថា ចក្រភពឡាទីននៃកុងស្តង់ទីណូប ឬ ចក្រភពរ៉ូម៉ានី) គឺជារដ្ឋសក្តិភូមិមួយដែលបង្កើតឡើងដោយមេដឹកនាំបូជនីយកិច្ចទី៤ នៅលើទឹកដីដែលដណ្តើមបានពីចក្រភពប៊ីហ្សង់ទីន។ យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ចក្រភពនេះមានអត្ថិភាពពីឆ្នាំ១២០៤ រហូតដល់ការដួលរលំនៅឆ្នាំ១២៦១ នៅពេលក្រុងកុងស្តង់ទីណូបត្រូវបានដណ្តើមមកវិញដោយចក្រភពនីសេអា។ គោលបំណងរបស់វាគឺដើម្បីជំនួសចក្រភពប៊ីហ្សង់ទីនដែលជាចក្រភពរ៉ូមភាគខាងកើត ដោយតែងតាំងអធិរាជកាតូលិកឡាទីនជំនួសអធិរាជគ្រិស្តអូធូដក់។ ការបង្កើតនេះជាលទ្ធផលនៃកិច្ចព្រមព្រៀងរវាងមេដឹកនាំបូជនីយកិច្ច ដូចជា បូនីហ្វាសទី១ នៃម៉ុងហ្វេរ៉ា និងសាធារណរដ្ឋវេនីស ដែលមានផលប្រយោជន៍ពាណិជ្ជកម្មយ៉ាងធំធេងនៅក្នុងតំបន់។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាមការរាយការណ៍របស់ Wikipedia ទឹកដីរបស់ចក្រភពឡាទីនស្ថិតនៅភាគខាងកើតនៃទ្វីបអឺរ៉ុប ដោយគ្របដណ្តប់តំបន់ថ្រេស (Thrace) ម៉ាសេដូនី (Macedonia) និងកោះមួយចំនួនក្នុងសមុទ្រអេហ្គេន។ រដ្ឋធានីគឺក្រុងកុងស្តង់ទីណូប (បច្ចុប្បន្នជាអ៊ីស្តង់ប៊ុលនៃប្រទេសទួរគី) ដែលជាទីក្រុងសេដ្ឋកិច្ចនិងវប្បធម៌ដ៏រុងរឿងកាលពីសម័យមុន។ ប្រជាជនភាគច្រើននៅទីនេះជាជនជាតិក្រិក និយាយភាសាក្រិក និងកាន់សាសនាគ្រិស្តអូធូដក់។ ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកឡាទីន ពួកអភិជនមកពីបារាំង (ជាពិសេសតំបន់ហ្វ្រង់ដឺ និងហ្វ្រង់ស៍) និងពួកក្រុងវេនីសបានក្លាយជាវណ្ណៈគ្រប់គ្រងថ្មី។ ប្រព័ន្ធសក្តិភូមិបែបអឺរ៉ុបខាងលិចត្រូវបានដាក់ឱ្យប្រើ ដោយមានការបែងចែកដីជាសក្តិភូមិ (fiefs) និងវណ្ណៈសង្គមយ៉ាងតឹងរ៉ឹង។ ភាសាឡាទីន និងភាសាបារាំងប្រើប្រាស់ក្នុងរដ្ឋាភិបាល ខណៈភាសាក្រិកនៅតែជាភាសានិយាយរបស់ប្រជាជនទូទៅ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមឯកសារ Wikipedia ចក្រភពឡាទីនត្រូវបានបង្កើតឡើងបន្ទាប់ពីការវាយដណ្តើមក្រុងកុងស្តង់ទីណូបនៅថ្ងៃទី១៣ មេសា ១២០៤។ បូជនីយកិច្ចទី៤ ដែលដើមឡើយមានគោលដៅទៅកាន់អេហ្ស៊ីប បានប្ដូរទិសដៅទៅវាយប្រហារទីក្រុងគ្រិស្តសាសនាតាមការញុះញង់របស់វេនីស។ បន្ទាប់ពីទទួលបានជ័យជម្នះ មេដឹកនាំបូជនីយកិច្ចបានប្រកាសបង្កើតចក្រភពឡាទីន ហើយជ្រើសរើសបាលដ្វីនទី១ នៃហ្វ្រង់ដឺ ជាអធិរាជទីមួយ។ របបរបស់គាត់ និងអ្នកស្នងតំណែងបានជួបការលំបាកយ៉ាងខ្លាំងក្នុងការការពារទឹកដីពីរដ្ឋស្នងរបស់ប៊ីហ្សង់ទីន ជាពិសេសចក្រភពនីសេអានៅអាស៊ីតូច និងរដ្ឋអេពីរ៉ុសនៅក្រិកខាងលិច។ ក្នុងរយៈពេលជិត ៥៧ ឆ្នាំ ចក្រភពបានបាត់បង់ទឹកដីបន្តិចម្តងៗ រួមទាំងមានវិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុ និងកង្វះទ័ពគ្រប់គ្រាន់។ ទីបំផុតនៅឆ្នាំ១២៦១ អធិរាជមីកែលទី៨ ប៉ាឡាយ៉ូឡូហ្គូស នៃនីសេអា បានវាយចូលក្រុងកុងស្តង់ទីណូបដោយភាពងាយស្រួល ដោយសារកងទ័ពឡាទីនកំពុងធ្វើសង្គ្រាមក្រៅទីក្រុង។ ការដួលរលំនេះបានស្ដារចក្រភពប៊ីហ្សង់ទីនឡើងវិញ ប៉ុន្តែជាចក្រភពដែលចុះខ្សោយយ៉ាងខ្លាំង។ ទោះបីចក្រភពបានបញ្ចប់ក៏ដោយ អ្នកស្នងមរតកឡាទីននៅតែបន្តកាន់តំណែងជានិមិត្តរូបនៅក្នុងការនិរទេស ដូចជា អធិរាជហ្វីលីព នៃគួរតឺណេ (Philip of Courtenay) ដែលបានប្រើត្រាអធិរាជថា Dei gratia imperator Romaniae et semper augustus រហូតដល់ឆ្នាំ១២៨៣។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

តាមការពិពណ៌នារបស់ Wikipedia សេដ្ឋកិច្ចរបស់ចក្រភពឡាទីនត្រូវបានគ្រប់គ្រងយ៉ាងខ្លាំងដោយសាធារណរដ្ឋវេនីស ដែលបានទទួលសិទ្ធិផ្ដាច់មុខពាណិជ្ជកម្ម និងការគ្រប់គ្រងកំពង់ផែសំខាន់ៗ។ វេនីសរកប្រាក់ចំណូលយ៉ាងច្រើនពីការនាំចេញទំនិញដូចជាសូត្រ គ្រឿងទេស និងគ្រឿងអលង្ការពីខាងកើតទៅកាន់អឺរ៉ុប ខណៈអធិរាជឡាទីនមានធនធានហិរញ្ញវត្ថុតិចតួច។ ប្រព័ន្ធសក្តិភូមិដែលពួកឡាទីនដាក់ឱ្យប្រើប្រាស់មិនសូវមានប្រសិទ្ធភាពដូចប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលប៊ីហ្សង់ទីនពីមុនទេ ដែលជាហេតុនាំឱ្យសេដ្ឋកិច្ចធ្លាក់ចុះជាលំដាប់។

ខាងវប្បធម៌ មានការលាយបញ្ចូលគ្នារវាងទំនៀមទម្លាប់ឡាទីនខាងលិច និងប្រពៃណីក្រិកប៊ីហ្សង់ទីន។ វិហារដ៏ល្បីល្បាញហាហ្គៀសូហ្វៀ (Hagia Sophia) ដែលដើមឡើយជាមជ្ឈមណ្ឌលគ្រិស្តអូធូដក់ ត្រូវបានប្រែក្លាយទៅជាវិហារកាតូលិកក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកឡាទីន ហើយវត្ថុសក្តិសិទ្ធិជាច្រើនត្រូវបានលួចយកទៅទិសខាងលិច។ មានការកសាងសំណង់បែបហ្កូទិកមួយចំនួន ប៉ុន្តែឥទ្ធិពលស្ថាបត្យកម្មឡាទីនមិនបានផ្សព្វផ្សាយយ៉ាងជ្រៅទៅក្នុងចំណោមប្រជាជនក្រិកឡើយ។ ជម្លោះសាសនាបានបង្កើតភាពតានតឹងឥតឈប់ឈររវាងអ្នកគ្រប់គ្រងនិងអ្នកក្រោមអំណាច ដែលជាកត្តាមួយធ្វើឱ្យចក្រភពមិនអាចរក្សាស្ថិរភាពបាន។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ទោះបីចក្រភពឡាទីនមានអត្ថិភាពត្រឹមតែកន្លះសតវត្សរ៍ក៏ដោយ វាបានបន្សល់ទុកមេរៀនប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏សំខាន់មួយអំពីការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងអរិយធម៌ខាងកើតនិងខាងលិច។ ការបែកបាក់រវាងសាសនាកាតូលិក និងគ្រិស្តអូធូដក់ ដែលជាស្នាកស្នាមធំមួយនៃបូជនីយកិច្ចទី៤ នៅតែជាកត្តាបង្កភាពមិនទុកចិត្តគ្នាក្នុងទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។ ឧទាហរណ៍ ភាពតានតឹងរវាងរុស្ស៊ី (ដែលអះអាងថាខ្លួនជាអ្នកស្នងអរិយធម៌រ៉ូមខាងកើត) និងប្លុកអឺរ៉ុបខាងលិចបានបង្ហាញខ្លួនក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ដូចជាទំនាស់នៅអ៊ុយក្រែន។ សម្រាប់អ្នកអាននៅកម្ពុជា ប្រធានបទនេះអាចធ្វើជាកញ្ចក់ឆ្លុះបញ្ចាំងពីគ្រោះថ្នាក់នៃការធ្វើអន្តរាគមន៍ពីមហាអំណាច ដែលជាបទពិសោធន៍មួយមានភាពស្រដៀងគ្នាទៅនឹងប្រវត្តិសាស្ត្រតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ក្នុងអំឡុងសម័យអាណានិគម និងសង្គ្រាមត្រជាក់។ ការសិក្សាពីការដួលរលំរបស់ចក្រភពឡាទីនជួយបញ្ជាក់ពីសារៈសំខាន់នៃឯករាជ្យភាព ការឯកភាពជាតិ និងការយល់ដឹងពីផលប្រយោជន៍ភូមិសាស្ត្រនយោបាយរបស់មហាអំណាច។