ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

សង្គ្រាមឈើឆ្កាងលីវ៉ូនី (Livonian Crusade) គឺជាឈុតយុទ្ធនាការយោធាជាច្រើន ដែលបានធ្វើឡើងដើម្បីផ្សព្វផ្សាយគ្រិស្តសាសនានៅក្នុងតំបន់លីវ៉ូនីសម័យកណ្តាល ដែលស្ថិតនៅលើទឹកដីនៃប្រទេសឡេតូនី និងអេស្តូនីសព្វថ្ងៃ។ យោងតាមវិគីភីឌា យុទ្ធនាការទាំងនេះ ជាផ្នែកមួយនៃយុទ្ធនាការឈើឆ្កាងភាគខាងជើង ដែលទទួលបានការអនុញ្ញាតពីសម្តេចប៉ាប ហើយបានប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី១២ និងទី១៣។

យុទ្ធនាការនេះ បានផ្លាស់ប្តូរនយោបាយ សាសនា និងវប្បធម៌នៅតំបន់ឆ្នេរខាងកើតនៃសមុទ្របាល់ទិកយ៉ាងជ្រៅ។ វាបាននាំឱ្យកកើតទីក្រុងរីហ្គា (Riga) នៅឆ្នាំ១២០១ និងរដ្ឋគ្រិស្តសាសនាដែលគ្រប់គ្រងដោយពួកអាល្លឺម៉ង់ និងដាណឺម៉ាក ព្រមទាំងវណ្ណៈអ្នកគ្រប់គ្រងដែលនិយាយភាសាអាល្លឺម៉ង់ ដែលបន្តមានឥទ្ធិពលជាច្រើនសតវត្សរ៍ក្រោយមក។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

លីវ៉ូនី គឺជាតំបន់ប្រវត្តិសាស្ត្រមួយ ដែលស្ថិតនៅឆ្នេរខាងកើតនៃសមុទ្របាល់ទិក។ តំបន់នេះ មានព្រំដែនខាងជើងជាប់ឈូងសមុទ្រហ្វាំងឡង់ ខាងត្បូងជាប់ប្រទេសលីទុយអានី និងខាងកើតជាប់ទឹកដីរុស្ស៊ី ដូចជាតំបន់ណូវហ្គោរ៉ូដ។ ទីក្រុងរីហ្គា ត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅមាត់ទន្លេដូហ្គាវ៉ា (Daugava) ដែលជាផ្លូវពាណិជ្ជកម្មសំខាន់។

តាមវិគីភីឌា ប្រជាជននៅទីនេះ មានក្រុមជាច្រើនផ្សេងគ្នា។ ក្រុមហ្វាំងនិក រួមមានជនជាតិលីវ៉ូនី និងជនជាតិអេស្តូនី ដែលរស់នៅតាមឆ្នេរសមុទ្រ និងនៅលើកោះសារេម៉ា (Saaremaa)។ ចំណែកក្រុមបាល់ទិក រួមមានជនជាតិគួរ៉ូនី សេមីហ្គាល់ សេឡូនី និងឡាតហ្គាល់ ដែលរស់នៅភាគខាងត្បូង និងភាគខាងកើត។ ពួកគេភាគច្រើនកាន់ជំនឿបុរាណ រស់នៅជាសហគមន៍កសិករ ហើយមានបន្ទាយភ្នំសម្រាប់ការពារខ្លួន។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា ការផ្សព្វផ្សាយគ្រិស្តសាសនានៅលីវ៉ូនី បានចាប់ផ្តើមតាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី១២ ដោយបុព្វជិតអាល្លឺម៉ង់ឈ្មោះ មៀនហាត (Meinhard)។ បន្ទាប់ពីលោកស្លាប់ទៅ ប៊ីស្សពប៊ែរតូល (Berthold) ក៏ត្រូវបានសម្លាប់ក្នុងការប្រយុទ្ធ។ នៅឆ្នាំ១២០០ ប៊ីស្សពអាល់ប៊ើត (Albert of Buxhoeveden) បានដឹកនាំកងទ័ពឈើឆ្កាងអាល្លឺម៉ង់ចូលមកដល់ ហើយនៅឆ្នាំ១២០១ បានបង្កើតទីក្រុងរីហ្គា។ នៅឆ្នាំ១២០២ លោកបានបង្កើតគណៈបងប្អូននៃដាវ (Brothers of the Sword) ជាគណៈទាហានសាសនា ដែលបានពង្រីកឥទ្ធិពលលើទឹកដីជនជាតិលីវ៉ូនី ឡាតហ្គាល់ និងសេឡូនីបន្តិចម្តងៗ។

បន្ទាប់មក យុទ្ធនាការបានបន្តទៅលើជនជាតិអេស្តូនី ពីឆ្នាំ១២០៨ ដល់ឆ្នាំ១២២៧។ នៅឆ្នាំ១២១៩ ស្តេចដាណឺម៉ាក វ៉ាល់ដេម៉ា ទី២ (Valdemar II) បាននាំកងទ័ពចុះចតនៅលីនដានីស (Lyndanisse) ហើយយោងតាមរឿងព្រេង ទង់ជាតិដាណឺម៉ាក (Dannebrog) បានធ្លាក់ចុះពីលើមេឃក្នុងពេលប្រយុទ្ធ។ ត្រឹមឆ្នាំ១២២៧ កងទ័ពឈើឆ្កាងបានវាយយកកោះសារេម៉ា ដែលជាតំបន់ការពារចុងក្រោយរបស់ជនជាតិអេស្តូនី។ នៅឆ្នាំ១២៣៦ គណៈបងប្អូននៃដាវ បានទទួលបរាជ័យនៅសមរភូមិសូលេ (Saule) ប្រឆាំងនឹងជនជាតិសាម៉ូហ្គីត ហើយនៅឆ្នាំ១២៣៧ សំណល់របស់គណៈនេះ ត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុងអង្គការតឺវតុន (Teutonic Order) ដោយក្លាយជាអង្គការលីវ៉ូនី (Livonian Order)។

នៅសតវត្សរ៍ទី១៣ កងទ័ពឈើឆ្កាងបានបន្តវាយលុកជនជាតិគួរ៉ូនី នៅតំបន់គួរឡង់ (Courland) និងជនជាតិសេមីហ្គាល់។ ការបះបោរបានផ្ទុះឡើងជាច្រើនលើក ជាពិសេសបន្ទាប់ពីអង្គការលីវ៉ូនី ទទួលបរាជ័យក្នុងសមរភូមិឌួរបេ (Durbe) នៅឆ្នាំ១២៦០។ ត្រឹមឆ្នាំ១២៩០ ការតស៊ូចុងក្រោយរបស់ជនជាតិសេមីហ្គាល់ ត្រូវបានបង្ក្រាប ហើយពួកគេជាច្រើនបានភៀសខ្លួនទៅប្រទេសលីទុយអានី។ ជាលទ្ធផល តំបន់លីវ៉ូនី បានស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់អង្គការលីវ៉ូនី និងពួកប៊ីស្សពអាល្លឺម៉ង់ ចំណែកតំបន់ភាគខាងជើងនៃអេស្តូនី ស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ដាណឺម៉ាក។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

ទឹកដីដែលកងទ័ពឈើឆ្កាងដណ្តើមបាន ត្រូវបានគេហៅថា តេរ៉ា ម៉ារីយ៉ាណា (Terra Mariana) ដែលមានន័យថា "ទឹកដីរបស់ព្រះនាងម៉ារី"។ តំបន់នេះ ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយអង្គការលីវ៉ូនី និងភូមិភាគប៊ីស្សពនានា ហើយសន្ធិសញ្ញាឆ្នាំ១២៤១ រវាងអង្គការលីវ៉ូនី ភូមិភាគប៊ីស្សពអូសេល-វីក និងពួកអូសេលីនៅកោះសារេម៉ា គឺជាភស្តុតាងនៃការរៀបចំគ្រប់គ្រងថ្មីនេះ។

សេដ្ឋកិច្ចនៃតំបន់ ផ្អែកលើកសិកម្ម និងពាណិជ្ជកម្មតាមសមុទ្របាល់ទិក។ ទីក្រុងរីហ្គា បានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្មសំខាន់ ហើយក្រោយមកបានចូលជាសមាជិកសម្ព័ន្ធពាណិជ្ជកម្មហានសេ (Hanseatic League)។ ភាសាអាល្លឺម៉ង់ និងភាសាឡាតាំង ត្រូវបានប្រើក្នុងរដ្ឋបាល និងព្រះវិហារ ខណៈកសិករក្នុងតំបន់ នៅតែរក្សាភាសា និងទំនៀមទម្លាប់របស់ខ្លួន។ កំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រសំខាន់ៗអំពីសម័យនោះ មានដូចជាកំណត់ត្រារបស់ហេនរីនៃលីវ៉ូនី (Henry of Livonia) និងកំណត់ត្រាកំណាព្យលីវ៉ូនី (Livonian Rhymed Chronicle)។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

សព្វថ្ងៃនេះ តំបន់លីវ៉ូនីសម័យកណ្តាល គឺជាទឹកដីនៃប្រទេសឡេតូនី និងអេស្តូនី ដែលមានទីក្រុងរីហ្គា និងតាលីន ជារាជធានី។ ប្រទេសទាំងពីរ បានចូលជាសមាជិកសហភាពអឺរ៉ុប និងអង្គការណាតូ ក្នុងឆ្នាំ២០០៤ ហើយបន្ទាប់ពីរុស្ស៊ីបើកការឈ្លានពានលើអ៊ុយក្រែនក្នុងឆ្នាំ២០២២ តំបន់បាល់ទិក បានក្លាយជាតំបន់ដែលទទួលការយកចិត្តទុកដាក់ខ្ពស់នៅក្នុងព័ត៌មានអន្តរជាតិ។

កេរ្តិ៍ដំណែលនៃសម័យសង្គ្រាមឈើឆ្កាង នៅតែឃើញមាននៅក្នុងតំបន់នេះ ដូចជាបន្ទាយភ្នំបុរាណតេរវេតេ (Tērvete) នៅឡេតូនី ដែលធ្លាប់ជាមជ្ឈមណ្ឌលសំខាន់របស់ជនជាតិសេមីហ្គាល់ក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៣។ ចំណែកភាសាលីវ៉ូនី ដែលជាភាសារបស់ជនជាតិដែលបានផ្តល់ឈ្មោះឱ្យតំបន់នេះ បានថយចុះយ៉ាងខ្លាំងក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានសតវត្សរ៍កន្លងមកនេះ។ ការសិក្សាអំពីសង្គ្រាមឈើឆ្កាងលីវ៉ូនី នៅតែទាក់ទាញចំណាប់អារម្មណ៍ ព្រោះវាបង្ហាញពីផលប៉ះពាល់យូរអង្វែងនៃយុទ្ធនាការយោធា និងសាសនា លើជីវិតរបស់ប្រជាជាតិតូចៗ។