លីឌា

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia លីឌា (Lydia) គឺជានគរមួយក្នុងសម័យដែក ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅភាគខាងលិចនៃតំបន់អាណាតូលី ក្នុងទឹកដីប្រទេសតួកគីបច្ចុប្បន្ន។ រាជធានីរបស់នគរនេះគឺក្រុងសាឌីស (Sardis)។ លីឌាត្រូវបានគេស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយថាជាអរិយធម៌ដំបូងគេដែលបានបង្កើតកាក់ធ្វើពីលោហធាតុអេឡិចត្រុម (electrum) ដែលជាល្បាយមាស និងប្រាក់ និងជាកន្លែងកំណើតនៃរឿងព្រេងនិទានអំពីស្តេចក្រូស៊ុស (Croesus) ដែលល្បីល្បាញខាងទ្រព្យសម្បត្តិមហាសាល។ ក្រោយមក លីឌាបានក្លាយជាខេត្តដ៏សំខាន់មួយនៃចក្រភពអាខេមេនីដ (Achaemenid Empire) និងបន្ទាប់មកជាខេត្តនៃចក្រភពរ៉ូម៉ាំង។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាម Wikipedia តំបន់ភូមិសាស្ត្ររបស់នគរលីឌាស្ថិតនៅតាមជ្រលងទន្លេហឺមុស (Hermus) និងទន្លេមេអាន់ឌ័រ (Maeander) ដែលសំបូរទៅដោយដីមានជីជាតិសម្រាប់កសិកម្ម។ រាជធានីសាឌីសមានទីតាំងនៅជើងភ្នំត្មូឡូស (Mount Tmolus) ក្បែរទន្លេប៉ាក់តូឡូស (Pactolus) ដែលល្បីខាងផ្តល់មាសធម្មជាតិ។ ប្រជាជនលីឌានិយាយភាសាលីឌា ដែលជាភាសាមួយក្នុងក្រុមអាណាតូលីនៃអំបូរឥណ្ឌូ-អឺរ៉ុប។ ពួកគេមានទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្ម និងវប្បធម៌យ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយប៉ូលីសក្រិកនៅតាមឆ្នេរសមុទ្រអ៊ីអូនី (Ionia) និងអេហ្ស៊ីបបុរាណ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រដែលបានពិពណ៌នានៅលើ Wikipedia ប្រវត្តិសាស្ត្រលីឌាចាប់ផ្តើមពីសម័យដែក ក្រោយការដួលរលំនៃចក្រភពហ៊ីតធីត (Hittite)។ រាជវង្សដំបូងគេគឺរាជវង្សហេរ៉ាខ្លីដ (Heraclid) តាមរឿងព្រេង ប៉ុន្តែព្រឹត្តិការណ៍ជាក់ស្តែងចាប់ផ្តើមជាមួយរាជវង្សមេមណាដ (Mermnad) នៅសតវត្សទី៧ មុនគ.ស ដឹកនាំដោយស្តេចហ្គីជេស (Gyges)។ រាជវង្សនេះបានពង្រីកអំណាច និងវាយដណ្តើមទីក្រុងក្រិកនៅឆ្នេរអ៊ីអូនី។

ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទអាលីយ៉ាតេស (Alyattes) និងព្រះបាទក្រូស៊ុស (Croesus) នៅសតវត្សទី៦ មុនគ.ស លីឌាបានឈានដល់កំពូលនៃអំណាច និងវិបុលភាព។ ព្រះបាទក្រូស៊ុសត្រូវបានគេចងចាំថាជាស្តេចដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិច្រើនជាងគេក្នុងពិភពលោកសម័យនោះ។ ទោះយ៉ាងណា នៅឆ្នាំ ៥៤៦ មុនគ.ស ស្តេចសាយរ៉ុសមហារាជ (Cyrus the Great) នៃចក្រភពពែរ្សបានវាយយកក្រុងសាឌីស ហើយលីឌាក៏បានធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់អាខេមេនីដ ក្លាយជាបន្ទាយរដ្ឋបាល (satrapy) ដ៏សំខាន់។ ក្រោយមក តំបន់នេះបានត្រូវកាន់កាប់ដោយអាឡិចសាន់ដឺរមហារាជ (Alexander the Great) និងក្លាយជាផ្នែកនៃចក្រភពរ៉ូម៉ាំងនៅឆ្នាំ ១៣៣ មុនគ.ស។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

Wikipedia រាយការណ៍ថា សេដ្ឋកិច្ចរបស់លីឌាពឹងផ្អែកលើកសិកម្ម ពាណិជ្ជកម្ម និងធនធានរ៉ែដ៏សម្បូរបែប ជាពិសេសមាស និងប្រាក់ពីទន្លេប៉ាក់តូឡូស។ ការច្នៃប្រឌិតដ៏សំខាន់មួយដែលលីឌាបានបន្សល់ទុកឲ្យពិភពលោកគឺការបង្កើតកាក់ដែលគេជឿថាជាលើកដំបូងនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ។ កាក់ដំបូងធ្វើពីអេឡិចត្រុម ដែលមានទម្ងន់ និងតម្លៃកំណត់ ត្រូវបានគេផលិតឡើងក្រោមរជ្ជកាលព្រះបាទអាលីយ៉ាតេស ឬព្រះបាទក្រូស៊ុស ដែលជួយជំរុញពាណិជ្ជកម្មក្នុងតំបន់ឲ្យមានភាពងាយស្រួល។

ផ្នែកវប្បធម៌វិញ លីឌាទទួលឥទ្ធិពលពីទាំងអរិយធម៌ក្រិក និងពែរ្ស ប៉ុន្តែក៏មានលក្ខណៈពិសេសរបស់ខ្លួន។ សាសនាសំខាន់រួមមានការគោរពបូជាព្រះនាងស៊ីបេល (Cybele) និងព្រះនាងអាតេមីស (Artemis) ដែលមានប្រាសាទដ៏ធំនៅសាឌីស។ សិល្បៈ និងស្ថាបត្យកម្មលីឌាត្រូវបានគេរកឃើញតាមរយៈការជីកកកាយបុរាណវិទ្យា ដែលបង្ហាញពីជីវភាពរស់នៅដ៏រីកចម្រើន។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

បច្ចុប្បន្ន ទឹកដីដែលធ្លាប់ជានគរលីឌាគឺជាផ្នែកមួយនៃប្រទេសតួកគី ហើយទីតាំងបុរាណនានាដូចជាក្រុងសាឌីសកំពុងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរ និងអ្នកស្រាវជ្រាវបុរាណវិទ្យាមកពីជុំវិញពិភពលោក។ ការរកឃើញប្រាសាទអាតេមីស និងផ្នូរបុរាណនៅប៊ីនតេប៉េ (Bin Tepe) បានផ្តល់ព័ត៌មានយ៉ាងច្រើនអំពីអរិយធម៌នេះ។

សម្រាប់អ្នកអាននៅកម្ពុជា ប្រវត្តិសាស្ត្រលីឌាមានសារៈសំខាន់ក្នុងនាមជាអ្នកត្រួសត្រាយប្រព័ន្ធរូបិយវត្ថុដែលជាគ្រឹះនៃសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកសព្វថ្ងៃ។ មេរៀនពីការរីកចម្រើន និងការដួលរលំនៃនគរនេះក៏អាចផ្តល់ជាមេរៀនប្រវត្តិសាស្ត្រអំពីអំណាច ទ្រព្យសម្បត្តិ និងការផ្លាស់ប្តូរវប្បធម៌។ លើសពីនេះ ការសិក្សាអំពីភាសាលីឌាជួយអ្នកភាសាវិទ្យាឲ្យយល់ពីអំបូរភាសាអាណាតូលីដែលផុតពូជទៅហើយ។