ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា អាណាចក្រម៉ាសេដូន ហៅកាត់ថា ម៉ាសេដូន គឺជាអាណាចក្របុរាណមួយដែលមានទីតាំងនៅជាយនៃតំបន់ក្រិកសម័យបុរាណ រួចក្រោយមកបានក្លាយជារដ្ឋគ្រប់គ្រងនាំមុខក្នុងសម័យហេឡេនីស្ទីកក្រិក។ អាណាចក្រនេះត្រូវបានបង្កើតនិងដឹកនាំដំបូងដោយរាជវង្សអាហ្គេអាដ (Argead) បន្ទាប់មកដោយរាជវង្សអង់ទីប៉ាទ្រីដ (Antipatrid) និងអង់ទីហ្គោនីដ (Antigonid)។ ស្រុកកំណើតរបស់ជនជាតិម៉ាសេដូនីយ៉ានបុរាណ ដែនដីដើមនៃអាណាចក្រនេះស្ថិតនៅប៉ែកឦសាននៃឧបទ្វីបក្រិក ហើយមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងអេពីរុស (Epirus) នៅភាគនិរតី អ៊ីលីរៀ (Illyria) នៅភាគពាយព្យ ប៉េអូនី (Paeonia) នៅភាគខាងជើង ថ្រែស (Thrace) នៅភាគខាងកើត និងថេស្សាលី (Thessaly) នៅភាគខាងត្បូង។

អាណាចក្រម៉ាសេដូនមានកិត្ដិនាមប្រវត្ដិសាស្ដ្រយ៉ាងធំធេងដោយសារការដឹកនាំរបស់ព្រះបាទភីលីពទី ២ (Philip II) និងព្រះរាជបុត្ររបស់ទ្រង់គឺអាឡិចសាន់ដឺធំ (Alexander the Great) ដែលបានសញ្ជ័យចក្រភពពែក្ស ហើយពង្រីកឥទ្ធិពលវប្បធម៌ក្រិកទៅកាន់អាស៊ីនិងអាហ្វ្រិក។

ភូមិសាស្រ្ត និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាមការរៀបរាប់របស់វិគីភីឌា តំបន់ម៉ាសេដូនបុរាណស្ថិតនៅលើជួរភ្នំនិងវាលទំនាបដែលមានជីជាតិ ហូរកាត់ដោយទន្លេធំៗដូចជា អាស្យុស (Axios) និងហាលីអាក់ម៉ូន (Haliacmon)។ រាជធានីដំបូងរបស់អាណាចក្រគឺអាយហ្គាយ (Aigai) ដែលបច្ចុប្បន្នជាតំបន់បុរាណវិទ្យាវ៉ែរហ្គីណា ប៉ុន្តែក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះបាទអាហ្គេឡៅសទី ១ (Archelaus I, ៤១៣–៣៩៩ មុនគ.ស.) រាជធានីត្រូវបានផ្លាស់ទៅក្រុងពីឡា (Pella) ដែលបានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលនយោបាយនិងវប្បធម៌របស់នគរ។

ជនជាតិម៉ាសេដូនីយ៉ានបុរាណជាក្រុមមនុស្សដែលនិយាយភាសាក្រិកបុរាណមួយប្រភេទ ឬភាសាជិតស្និទ្ធនឹងភាសាក្រិក ហើយមានជំនឿសាសនានិងទំនៀមទម្លាប់ជាច្រើនរួមគ្នាជាមួយនឹងជនជាតិក្រិកនៅភាគខាងត្បូង។ ពួកគេត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាផ្នែកមួយនៃពិភពក្រិក ទោះបីជាពេលខ្លះត្រូវបានមើលឃើញថាជា "បរទេស" ដោយរដ្ឋក្រិកភាគខាងត្បូងក៏ដោយ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្ដិសាស្ដ្ររបស់អាណាចក្រម៉ាសេដូនចាប់ផ្ដើមយ៉ាងហោចណាស់នៅសតវត្សទី ៧ មុនគ.ស. ក្រោមរាជវង្សអាហ្គេអាដ ដែលបានអះអាងថាមានដើមកំណើតពីវីរបុរសក្រិកហេរ៉ាខ្លិស (Heracles)។ ព្រះបាទអាឡិចសាន់ដឺទី ១ (Alexander I, ៤៩៨–៤៥៤ មុនគ.ស.) បានពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់នគរនិងបង្កើតទំនាក់ទំនងជាមួយពិភពក្រិក។ ក្រោយមក ព្រះបាទអាហ្គេឡៅសទី ១ បានកសាងផ្លូវថ្នល់ បន្ទាយ និងលើកកម្ពស់វប្បធម៌ ដែលធ្វើឱ្យម៉ាសេដូនកាន់តែមានអំណាច។

យុគមាសរបស់ម៉ាសេដូនបានចាប់ផ្ដើមជាមួយព្រះបាទភីលីពទី ២ (Philip II, ៣៥៩–៣៣៦ មុនគ.ស.) ដែលបានរៀបចំកងទ័ពឱ្យទាន់សម័យ ដោយបង្កើតក្បួនទ័ពហ្វាឡាន្ក (phalanx) ដ៏ល្បីល្បាញ និងបានទទួលជ័យជំនះលើរដ្ឋក្រិកនានា។ ព្រះរាជបុត្រទ្រង់ គឺអាឡិចសាន់ដឺធំ (Alexander the Great, ៣៥៦–៣២៣ មុនគ.ស.) បានដឹកនាំយុទ្ធនាការដ៏អស្ចារ្យចូលក្នុងអាស៊ី សញ្ជ័យចក្រភពពែក្ស និងបង្កើតចក្រភពដ៏ធំមួយដែលលាតសន្ធឹងពីប្រទេសក្រិករហូតដល់ឥណ្ឌា។ បន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតរបស់ទ្រង់ ចក្រភពត្រូវបានបែងចែកក្នុងចំណោមមេទ័ពរបស់ទ្រង់ (ឌីអាដុកកី, Diadochi)។

នៅសតវត្សទី ៣ និងទី ២ មុនគ.ស. ម៉ាសេដូនបានបន្តជាមហាអំណាចក្នុងតំបន់ក្រោមរាជវង្សអង់ទីហ្គោនីដ ប៉ុន្តែត្រូវប្រឈមនឹងការកើនឡើងនៃអំណាចសាធារណរដ្ឋរ៉ូម។ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមជាច្រើនដង កងទ័ពម៉ាសេដូនបានបរាជ័យយ៉ាងដាច់ខាតនៅសមរភូមិពីដណា (Pydna) ក្នុងឆ្នាំ ១៦៨ មុនគ.ស. ហើយទីបំផុតត្រូវបានបញ្ចូលជាខេត្តរបស់រ៉ូមនៅឆ្នាំ ១៤៨ មុនគ.ស.។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា សេដ្ឋកិច្ចរបស់អាណាចក្រម៉ាសេដូនពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងលើកសិកម្ម ការកាប់ឈើ និងការជីកយករ៉ែ ជាពិសេសមាសនិងប្រាក់ពីតំបន់ភ្នំប៉េនហ្កាយុន (Mount Pangaion)។ ការជីករ៉ែទាំងនេះបានផ្ដល់មូលនិធិសម្រាប់ការកសាងកងទ័ពនិងពង្រីកអំណាច។ កាក់ប្រាក់និងមាសរបស់ម៉ាសេដូនត្រូវបានរកឃើញយ៉ាងទូលំទូលាយ ដែលបង្ហាញពីបណ្ដាញពាណិជ្ជកម្មដ៏សម្បូរបែប។

ផ្នែកវប្បធម៌ ម៉ាសេដូនបានទទួលឥទ្ធិពលយ៉ាងជ្រាលជ្រៅពីវប្បធម៌ក្រិក។ រាជវាំងនៅពីឡាត្រូវបានតុបតែងដោយផ្ទាំងថ្មចម្រុះពណ៌ (mosaics) ដែលពណ៌នាឈុតប្រវត្ដិសាស្ដ្រនិងទេវកថា។ សិល្បៈនិងស្ថាបត្យកម្មនៅម៉ាសេដូនបានឆ្លុះបញ្ចាំងនូវរចនាបថក្រិក ប៉ុន្តែមានលក្ខណៈដោយឡែកខ្លះដូចជាផ្នូររាជវង្សនៅវ៉ែរហ្គីណាជាដើម។ លើសពីនេះ ម៉ាសេដូនជាកន្លែងដែលអ្នកនិពន្ធនិងទស្សនវិទូល្បីឈ្មោះដូចជា អឺរីពីដេស (Euripides) បានបង្កើតស្នាដៃចុងក្រោយ ហើយអារីស្តូត (Aristotle) ធ្លាប់ជាគ្រូរបស់អាឡិចសាន់ដឺធំ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

សម្រាប់អ្នកអានខ្មែរ អាណាចក្រម៉ាសេដូននៅតែមានភាពពាក់ព័ន្ធតាមរយៈប្រវត្ដិសាស្ដ្រពិភពលោកនិងបញ្ហានយោបាយសម័យថ្មី។ កេរ្ដិ៍ដំណែលរបស់អាឡិចសាន់ដឺធំត្រូវបានសិក្សានៅទូទាំងពិភពលោក រួមទាំងនៅក្នុងប្រព័ន្ធអប់រំនៅកម្ពុជា។ លើសពីនេះ ជម្លោះអំពីឈ្មោះ "ម៉ាសេដូន" រវាងប្រទេសក្រិកនិងសាធារណរដ្ឋម៉ាសេដូនខាងជើង ដែលទើបតែដោះស្រាយនៅឆ្នាំ ២០១៨ តាមរយៈកិច្ចព្រមព្រៀងព្រេស្ប៉ា (Prespa Agreement) បានទាញការយកចិត្តទុកដាក់ពីអន្តរជាតិមកលើអត្តសញ្ញាណប្រវត្ដិសាស្ដ្រនេះឡើងវិញ។

តំបន់បុរាណវិទ្យាដូចជាវ៉ែរហ្គីណា និងពីឡា ដែលជាសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌពិភពលោក នៅតែទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរមកពីជុំវិញពិភពលោក។ ការរកឃើញថ្មីៗ ដូចជាផ្នូរកាស្តា (Kasta Tomb) នៅអាំភីប៉ូលីស បានធ្វើឱ្យមានការចាប់អារម្មណ៍ជាថ្មីចំពោះអាណាចក្រដ៏អស្ចារ្យនេះ។