ការសញ្ជ័យចិនដោយពួកម៉ាន់ជូ

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ការសញ្ជ័យចិនដោយពួកម៉ាន់ជូ ដែលគេស្គាល់ផងដែរថាជាការផ្លាស់ប្តូរពីរាជវង្សមីងទៅឈីង គឺជារយៈពេលនៃជម្លោះរាប់ទសវត្សរ៍រវាងរាជវង្សឈីង (Qing) ដែលបង្កើតឡើងដោយជនជាតិម៉ាន់ជូ (Manchu) និងរាជវង្សមីង (Ming) នៃប្រទេសចិន។ តាមវិគីភីឌា ជម្លោះនេះក៏មានការជាប់ពាក់ព័ន្ធជាមួយកម្លាំងផ្សេងៗទៀត ដូចជា រាជវង្សស៊ុន (Shun) ដ៏ខ្លី។ នៅឆ្នាំ១៦១៨ មេដឹកនាំម៉ាន់ជូ នួហាជី (Nurhaci) មកពីត្រកូលអៃស៊ិនជីរ៉ូ បានចេញឯកសារ«បណ្ដឹងទាំង ៧» (Seven Grievances) ហើយបានប្រកាសបះបោរប្រឆាំងនឹងអំណាចមីងនៅតំបន់លាវនីង (Liaoning)។ ការបះបោរនេះជាការចាប់ផ្តើមនៃយុទ្ធនាការដែលនៅទីបំផុតបានឈានទៅដល់ការដួលរលំនៃរាជវង្សមីង និងការបង្កើតរាជវង្សឈីងដែលគ្រប់គ្រងរហូតដល់ឆ្នាំ១៩១២។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តំបន់ចម្បងនៃការសញ្ជ័យគឺតំបន់ម៉ាន់ជូរី (Manchuria) ដែលជាទឹកដីកំណើតរបស់ជនជាតិម៉ាន់ជូ និងតំបន់ចិនដើម (China proper) ដែលគ្រប់គ្រងដោយរាជវង្សមីង។ ជនជាតិម៉ាន់ជូរស់នៅភាគច្រើននៅតំបន់លាវនីង និងតំបន់ជុំវិញ ដោយមានត្រកូលជាច្រើន ដូចជា ត្រកូលអៃស៊ិនជីរ៉ូ និងត្រកូលយ៉េហ៊ី (Yehe)។ យោងតាមវិគីភីឌា ការនិយមរបស់រាជវង្សមីងទៅលើត្រកូលយ៉េហ៊ី គឺជាមូលហេតុមួយដែលបង្កើតកំហឹងក្នុងចំណោមត្រកូលផ្សេងទៀត។ ក្រោយការដួលរលំនៃរាជវង្សមីងដើមនៅឆ្នាំ១៦៤៤ ពួកម៉ាន់ជូបានពង្រីកការគ្រប់គ្រងទៅតំបន់ភាគខាងត្បូង ដូចដែលផែនទីបានបង្ហាញ ហើយតំបន់ទាំងនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា«មីងខាងត្បូង» (Southern Ming)។ ប្រជាជនភាគច្រើននៅក្នុងតំបន់គឺជាជនជាតិហាន (Han) ដែលមានវប្បធម៌ និងភាសាខុសគ្នាពីពួកម៉ាន់ជូ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

នៅឆ្នាំ១៦១៨ នួហាជីបានចេញឯកសារ«បណ្ដឹងទាំង ៧» ហើយបានវាយលុកតំបន់លាវនីង។ ទោះបីគាត់ត្រូវរងរបួសនិងទទួលមរណភាពក្នុងសមរភូមិនីងយាន (Ningyuan) នៅឆ្នាំ១៦២៦ ក៏ដោយ កូនប្រុសរបស់គាត់ ហុងតៃជី (Hong Taiji) បានបន្តការពង្រីកអំណាច និងបានប្តូរឈ្មោះរដ្ឋទៅជារាជវង្សឈីងក្នុងឆ្នាំ១៦៣៦។ រាជវង្សមីងបានជួបប្រទះវិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុ និងកុបកម្មកសិករនៅចុងសម័យ ដែលធ្វើឲ្យរដ្ឋបាលចុះខ្សោយ។ នៅឆ្នាំ១៦៤៤ ក្រុមកុបករក្រោមការដឹកនាំរបស់លី ហ្ស៊ីឆេង (Li Zicheng) បានវាយយកទីក្រុងប៉េកាំង ហើយអធិរាជចុងហ្សេន (Chongzhen) បានធ្វើអត្តឃាត។ ឧត្តមសេនីយ៍មីង វូ សានគី (Wu Sangui) ដែលកាន់កាប់ច្រកសានហៃ (Shanhai Pass) បានសុំជំនួយពីពួកម៉ាន់ជូដើម្បីបណ្ដេញកុបករទាំងនោះ។ ព្រះអង្គម្ចាស់ដូហ្គុន (Dorgon) បានដឹកនាំកងទ័ពម៉ាន់ជូឆ្លងកាត់ច្រក ហើយបន្ទាប់ពីកម្ចាត់លីហ្ស៊ីឆេង ពួកគេបានដណ្តើមកាន់កាប់ទីក្រុងប៉េកាំងដោយអះអាងថាជាការសងសឹកឲ្យរាជវង្សមីង។ តាមវិគីភីឌា ហុងឆេងឆូវ (Hong Chengchou) ជាអតីតមន្ត្រីមីងដែលបានចុះចាញ់ បានណែនាំឲ្យដូហ្គុនទាញយកប្រយោជន៍ពីមរណភាពរបស់អធិរាជមីងដើម្បីដណ្តើមកាន់កាប់ចិនទាំងមូល ជាជាងគ្រាន់តែរឹបរើទ្រព្យសម្បត្តិ។

ប៉ុន្តែការតស៊ូនៅភាគខាងត្បូងនៅតែបន្ត។ មេបញ្ជាការមីង ស៊ី ខេហ្វា (Shi Kefa) បានបដិសេធការសុំចុះចាញ់ ហើយបានការពារក្រុងយ៉ាងចូវ (Yangzhou) យ៉ាងអង់អាច តែត្រូវបរាជ័យ។ នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៦៤៥ ដូហ្គុនបានចេញបញ្ជាឲ្យបុរសទាំងអស់កោរសក់ផ្នែកខាងមុខ និងចងសក់កន្ទុយ (queue) ដូចពួកម៉ាន់ជូ ដែលជានិមិត្តសញ្ញានៃការចុះចាញ់។ ការប្រឆាំងនឹងបញ្ជានេះបាននាំឲ្យមានការសម្លាប់រង្គាលនៅកន្លែងផ្សេងៗ ដូចជាក្រុងក្វាងចូវ (Guangzhou) ក្រោមការដឹកនាំរបស់សាង ខឺស៊ី (Shang Kexi) ជាមេទ័ពដែលបានចុះចាញ់។ ការបះបោរនៃស្តេចត្រាញ់ទាំងបី (Three Feudatories) បានផ្ទុះឡើងនៅឆ្នាំ១៦៧៣ ប៉ុន្តែត្រូវបានកម្ចាត់ដោយអធិរាជកាងស៊ី (Kangxi)។ រីឯកូស៊ីងហ្កា (Koxinga) បានរក្សាទឹកដីនៅតៃវ៉ាន់ (Taiwan) រហូតដល់ឆ្នាំ១៦៨៣ នៅពេលដែលកងទ័ពឈីងក្រោមការដឹកនាំរបស់ស៊ី ឡាង (Shi Lang) បានដណ្តើមកាន់កាប់កោះនោះ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

ការសញ្ជ័យបានបណ្តាលឲ្យមានការផ្លាស់ប្តូរសេដ្ឋកិច្ច និងសង្គមយ៉ាងជ្រាលជ្រៅ។ សង្គ្រាមបណ្តាលឲ្យមានការបំផ្លិចបំផ្លាញដ៏ធំធេង ការសម្លាប់រង្គាល និងការធ្លាក់ចុះចំនួនប្រជាជននៅតំបន់មួយចំនួន។ ទោះជាយ៉ាងណា ក្រោយការបង្រួបបង្រួម រាជវង្សឈីងក៏បានអនុវត្តគោលនយោបាយកសិកម្មដើម្បីស្តារសេដ្ឋកិច្ច និងរក្សាស្ថិរភាពពន្ធ។ ខាងវប្បធម៌ បញ្ជាឲ្យពាក់សក់កន្ទុយគឺជាឧបករណ៍នយោបាយមួយដើម្បីបង្ហាញភាពស្មោះត្រង់ ហើយត្រូវបានប្រឆាំងយ៉ាងខ្លាំងដោយជនជាតិហាន ដែលចាត់ទុកថាជាការប្រមាថដល់ទំនៀមទម្លាប់ខុងជឺ។ វិចិត្រករនិងអ្នកនិពន្ធជាច្រើនដូចជា ស៊ីថាវ (Shitao) ដែលជាសាច់ញាតិនៃរាជវង្សមីង បានបដិសេធមិនចូលបម្រើរាជវង្សថ្មី ហើយបង្កើតស្នាដៃដែលលាក់សារនយោបាយ។ យោងតាមវិគីភីឌា ស្នាដៃរបស់ស៊ីថាវដូចជារូបថតខ្លួនឯងកំពុងដាំដើមស្រល់ឆ្នាំ១៦៧៤ ត្រូវបានគេបកស្រាយថាមានន័យសំដៅដល់ការស្តាររាជវង្សមីងឡើងវិញ។ យូរៗទៅ វប្បធម៌ម៉ាន់ជូនិងហានបានរួមបញ្ចូលគ្នាក្នុងកម្រិតខ្លះ បង្កើតបានជារបបគ្រប់គ្រងដែលស្ថិតស្ថេរអស់រយៈពេលជាងពីរសតវត្សរ៍។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

សម្រាប់អ្នកអានខ្មែរ ការសញ្ជ័យចិនដោយពួកម៉ាន់ជូគឺជាឧទាហរណ៍ដ៏សំខាន់មួយនៃការផ្លាស់ប្តូររាជវង្សដែលមានឥទ្ធិពលយូរអង្វែងលើព្រំដែន និងអត្តសញ្ញាណជាតិរបស់ចិន។ ផែនទីអាណាចក្រឈីងឆ្នាំ១៩០៥ បានបង្ហាញវិសាលភាពដែនដីដែលជាមូលដ្ឋាននៃការទាមទារដែនសមុទ្រ និងដីគោកនាពេលបច្ចុប្បន្នរបស់សហភាពសាធារណរដ្ឋចិន និងសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន។ ការយល់ដឹងអំពីការសញ្ជ័យនេះអាចជួយឲ្យយល់ពីភាពស្មុគស្មាញនៃជាតិសាសន៍នៅក្នុងប្រទេសចិនសព្វថ្ងៃ រួមទាំងស្ថានភាពរបស់ជនជាតិភាគតិចម៉ាន់ជូ ដែលបច្ចុប្បន្នមានចំនួនតិចតួច។ លើសពីនេះ ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃការតស៊ូ និងការបង្រួបបង្រួមអាចត្រូវបានយកមកប្រៀបធៀបជាមួយបញ្ហាជាតិនិយមនិងអធិបតេយ្យភាពនៅអាស៊ីសម័យទំនើប។ ដូច្នេះ ការសិក្សាអំពីការសញ្ជ័យនេះមិនត្រឹមតែជាប្រវត្តិសាស្ត្រប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងជាកញ្ចក់ឆ្លុះបញ្ចាំងពីនយោបាយតំបន់បច្ចុប្បន្ន។