ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

សិល្បៈមជ្ឈិមសម័យនៃពិភពលោកខាងលិច គ្របដណ្តប់លើវិសាលភាពដ៏ធំធេងនៃពេលវេលា និងទីកន្លែង ដោយមានរយៈពេលជាង ១០០០ ឆ្នាំ ចាប់ពីការដួលរលំនៃចក្រភពរ៉ូមខាងលិចនៅសតវត្សរ៍ទី ៥ រហូតដល់ការចាប់ផ្តើមនៃសម័យរ៉េនឺស្សង់ (Renaissance) នៅសតវត្សរ៍ទី ១៥។ តាមការរាយការណ៍របស់វិគីភីឌា វាគ្របដណ្តប់លើសិល្បៈនៅអឺរ៉ុប ហើយនៅសម័យកាលខ្លះ ក៏ពង្រីកទៅដល់តំបន់អាស៊ីខាងលិច និងអាហ្វ្រិកខាងជើងផងដែរ។ សិល្បៈនេះរួមមានចលនាសិល្បៈសំខាន់ៗ សិល្បៈជាតិ និងតំបន់ ប្រភេទផ្សេងៗ ការកែច្នៃឡើងវិញ និងសិប្បកម្មរបស់វិចិត្រករ។

សិល្បៈមជ្ឈិមសម័យភាគច្រើនជាសិល្បៈសាសនា ដែលបម្រើព្រះវិហារគ្រិស្ត ទោះបីជាមានសិល្បៈសាកលវិស័យ (secular) សម្រាប់ពួកអភិជនក៏ដោយ។ ស្នាដៃទាំងនេះរួមមាន ក្បាច់ម៉ូសេអ៊ីកដ៏ធំដូចជានៅ Monreale រូបចម្លាក់ថ្មនៅតាមវិហារ គំនូរលើជញ្ជាំង គ្រឿងភ្លុកឆ្លាក់ សាត្រាស្លឹករឹតដែលតុបតែងដោយមាស និងកញ្ចក់ប្រឡាក់។ វាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាសម័យកាលដែលសិល្បៈមានការរីកចម្រើនយឺត ប៉ុន្តែការសិក្សាសម័យទំនើបបានបង្ហាញថាមានការច្នៃប្រឌិតនិងភាពចម្រុះយ៉ាងខ្លាំង បើតាមវិគីភីឌា។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

សិល្បៈមជ្ឈិមសម័យមិនមានលក្ខណៈដូចគ្នានៅគ្រប់ទីកន្លែងឡើយ។ នៅអាស៊ីខាងលិច និងអាហ្វ្រិកខាងជើង រចនាបថ Byzantine បានគ្របដណ្តប់ដោយរូបតំណាងសាសនា និងក្បាច់ម៉ូសេអ៊ីក ដូចជារូបគំនូរ Coptic icon នៃព្រះយេស៊ូ (សតវត្សរ៍ទី ៦-៧)។ នៅអឺរ៉ុប សិល្បៈប្រែប្រួលតាមតំបន់៖ សិល្បៈ Insular នៅកោះអង់គ្លេសបានផ្តល់សាត្រាស្លឹករឹតដូចជា Book of Lindisfarne (ប្រហែល ៧១៥) ដែលមានការតុបតែងចូលទៅក្នុងអក្សរដោយផ្ទាល់។ សិល្បៈរបស់ពួកអង់គ្លេក-សាក់សុន (Anglo-Saxon) ក៏បានបង្កើតគ្រឿងអលង្ការដ៏ប៉ិនប្រសប់ដូចជាខ្សែក្រវាត់ស្មាពី Sutton Hoo (ប្រហែល ៦២០)។

សិល្បៈការ៉ូលីង (Carolingian) និងអូតតូនី (Ottonian) បានរស់ឡើងវិញនូវឥទ្ធិពលបុរាណពីរ៉ូម ហើយសិល្បៈរ៉ូម៉ាណែស (Romanesque) និងហ្កូធិក (Gothic) បានកើតនៅបារាំង ហើយរីករាលដាលពាសពេញអឺរ៉ុប។ វិគីភីឌាក៏បានរំលឹកផងដែរថា សិល្បៈមជ្ឈិមសម័យនៅអេស៉្បាញមានឥទ្ធិពលអ៊ីស្លាមខ្លាំង ដូចជាចាន Hispano-Moresque ដែលជាលទ្ធផលនៃការលាយឡំវប្បធម៌។

អ្នកបង្កើតសិល្បៈភាគច្រើនជាសិប្បករអនាមិក ធ្វើការក្នុងវត្ត (សម្រាប់សាត្រាស្លឹករឹត) ឬសិក្ខាសាលារបស់ពួកអភិជន។ ប៉ុន្តែនៅចុងសម័យ វិចិត្រករដូចជា Duccio, Giotto និង Ambrogio Lorenzetti បានល្បីឈ្មោះ និងចុះហត្ថលេខាលើស្នាដៃ ដែលបង្ហាញពីការផ្លាស់ប្តូរឋានៈរបស់សិល្បករ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិនៃសិល្បៈមជ្ឈិមសម័យអាចតាមដានបានពីចុងសម័យបុរាណ។ សិល្បៈគ្រិស្តសម័យដើម (Early Christian) បានលេចឡើងដំបូងនៅក្នុងផ្នូរកាតាកុម (catacombs) និងលើផ្នូរសាកុងហ្វាហ្កុស (sarcophagi) ដោយប្រើនិមិត្តសញ្ញាគ្រិស្ត។ វិមាន Arch of Constantine (ឆ្នាំ ៣១៥) បង្ហាញពីការផ្លាស់ប្តូរពីរចនាបថបុរាណដ៏ល្អឥតខ្ចោះទៅជារចនាបថថ្មីដែលផ្តោតលើឋានៈសង្គមជាងភាពប្រាកដនិយម នេះបើតាមវិគីភីឌា។

សម័យ Byzantine (សតវត្សរ៍ទី ៥-១៥) បានបន្តប្រពៃណីសិល្បៈរ៉ូម៉ាំង ប៉ុន្តែជាមួយនឹងរចនាបថប្រឆាំងនឹងភាពប្រាកដនិយម ដោយផ្តោតលើភាពខាងវិញ្ញាណ។ ស្នាដៃសំខាន់ៗរួមមាន ក្បាច់ម៉ូសេអ៊ីក Monreale និងរូបតំណាងសាសនាដូចជា Paris Psalter (សតវត្សរ៍ទី ១០)។ នៅអឺរ៉ុបខាងលិច ក្រោយការដួលរលំនៃរ៉ូម សិល្បៈរបស់ពួកមេដឹកនាំ (Migration Period art) បានបង្កើតគ្រឿងអលង្ការ និងអាវុធតុបតែងដោយលោហៈ មុនពេលដែលព្រះសង្ឃបានអភិវឌ្ឍសិល្បៈសាត្រាស្លឹករឹតក្រោមសម័យ Insular។

សម័យការ៉ូលីង (Carolingian Renaissance) នៅសតវត្សរ៍ទី ៩ បាននាំមកនូវការស្តារឡើងវិញនូវចំណេះដឹងនិងសិល្បៈ ដូចជា Codex Aureus ដែលមានគម្រពមាសនិងត្បូង។ បន្ទាប់មក សម័យ Romanesque បានផ្តោតលើស្ថាបត្យកម្មនិងរូបចម្លាក់ថ្ម ឧទាហរណ៍ដូចជា ទ្វារវិហារ Moissac ដែលមានរូបចម្លាក់ព្រះយេស៊ូក្នុងសិរីរុងរឿង (Christ in Majesty)។ ទីបំផុត សម័យហ្កូធិក (Gothic) បានឈានដល់កម្រិតខ្ពស់នៃភាពប្រាកដនិយមក្នុងរូបចម្លាក់ ដូចជានៅវិហារ Chartres (ប្រហែល ១២២០) និងគំនូរលើបន្ទះឈើដូចជា Maestà របស់ Duccio ដែលប្រើផ្ទៃមាសយ៉ាងប្រណីត។ នៅអង់គ្លេស ស្នាដៃដូចជា Wilton Diptych (ប្រហែល ១៤០០) សម្រាប់ស្តេច Richard II បានប្រើផ្ទៃមាសនិងពណ៌អ៊ុលត្រាម៉ារីនដើម្បីបង្ហាញពីភាពថ្លៃថ្នូរ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សេដ្ឋកិច្ចនៃការផលិតសិល្បៈមជ្ឈិមសម័យមានទំហំធំធេង។ វត្ថុធាតុដើមដូចជា មាស ប្រាក់ ភ្លុក និងសារធាតុពណ៌ថ្លៃៗ (ដូចជាអ៊ុលត្រាម៉ារីនពីឡាពីសឡាហ្សូលីនៅអាហ្វហ្កានីស្ថាន) ត្រូវបាននាំចូលតាមផ្លូវពាណិជ្ជកម្មឆ្ងាយៗ។ ការផលិតសាត្រាស្លឹករឹតមួយក្បាល ដូចជា Codex Aureus ត្រូវការស្បែកសត្វរាប់រយ និងការងារសិប្បករជាច្រើនខែ។ តាមវិគីភីឌា អ្នកមានទ្រព្យ រួមទាំងព្រះមហាក្សត្រ និងពួកអភិជន បានឧបត្ថម្ភសិល្បៈជាការបង្ហាញពីភាពស្មោះត្រង់ខាងសាសនា និងអំណាចនយោបាយ។ ឧទាហរណ៍ មកុដឧទ្ទិស (votive crown) របស់ស្តេច Recceswinth (មុនឆ្នាំ ៦៧២) គឺជាការបរិច្ចាគដល់ព្រះវិហារ។

វប្បធម៌នៅមជ្ឈិមសម័យត្រូវបានកំណត់ដោយសាសនាគ្រិស្តយ៉ាងខ្លាំង។ សិល្បៈភាគច្រើនមានមុខងារជាគម្ពីរសម្រាប់អ្នកមិនចេះអក្សរ ដោយរៀបរាប់រឿងពីព្រះគម្ពីរ និងជីវិតរបស់ពួកបរិសុទ្ធ។ ស្នាដៃដូចជា The Effects of Good Government ដោយ Ambrogio Lorenzetti (១៣៣៨) នៅសាលាក្រុង Siena បង្ហាញពីឧត្តមគតិសង្គម និងនយោបាយ។ ក្រៅពីនេះ ប្រធានបទសាកលវិស័យដូចជាស្នេហានៅរាជវាំង (courtly love) ក៏បានលេចឡើងនៅលើវត្ថុប្រើប្រាស់ប្រចាំថ្ងៃ។ ប្រព័ន្ធសិក្ខាសាលា (guilds) ក៏បានគ្រប់គ្រងការបណ្តុះបណ្តាលនិងគុណភាពនៃផលិតកម្ម ឧទាហរណ៍ភ្លុកឆ្លាក់ត្រូវបាននាំចេញពាសពេញអឺរ៉ុប។ វិគីភីឌាក៏បានកត់សម្គាល់ផងដែរថា សិល្បៈមជ្ឈិមសម័យជាញឹកញាប់ឆ្លុះបញ្ចាំងពីការភ័យខ្លាច ដូចជារូបគំនូរ Danse Macabre (របាំនៃសេចក្តីស្លាប់) ដែលពេញនិយមក្រោយការរាតត្បាតនៃជំងឺប៉េស្ត (Black Death)។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

សិល្បៈមជ្ឈិមសម័យបានបន្សល់ទុកនូវកេរ្តិ៍ដំណែលដ៏យូរអង្វែង ហើយបន្តជះឥទ្ធិពលដល់សិល្បៈ និងវប្បធម៌ប្រជាប្រិយសព្វថ្ងៃ។ ចលនាកែច្នៃបែបហ្កូធិក (Gothic Revival) នៅសតវត្សរ៍ទី ១៩ បាននាំឱ្យមានការសាងសង់អគាររដ្ឋាភិបាល សាកលវិទ្យាល័យ និងព្រះវិហារជាច្រើនដែលយកគំរូតាមស្ថាបត្យកម្មមជ្ឈិមសម័យ ឧទាហរណ៍ដូចជាសភាអង់គ្លេស និងប្រាសាទខាឌិហ្វ ដែលរចនាដោយ William Burges។

សព្វថ្ងៃ ការតាំងពិពណ៌អន្តរជាតិអំពីសិល្បៈមជ្ឈិមសម័យនៅសារមន្ទីរដូចជា Metropolitan Museum of Art និង Louvre ទាក់ទាញអ្នកទស្សនារាប់លាននាក់។ ក្នុងវិស័យប្រជាប្រិយ ខ្សែភាពយន្ត ហ្គេមវីដេអូ និងស៊េរីទូរទស្សន៍ដែលមានមូលដ្ឋាននៅមជ្ឈិមសម័យ (ដូចជា Game of Thrones) បានធ្វើឱ្យមនុស្សទូទៅចាប់អារម្មណ៍នឹងសម័យកាលនេះឡើងវិញ។ ការអភិរក្សស្នាដៃសិល្បៈ និងសិក្សាពីបច្ចេកទេសចាស់ៗ ក៏ជាផ្នែកសំខាន់នៃបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌ពិភពលោកដែរ នេះបើយោងតាមវិគីភីឌា។ ដូច្នេះសិល្បៈមជ្ឈិមសម័យមិនត្រឹមតែជាកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែក៏ជាប្រភពនៃការបំផុសគំនិតសម្រាប់ពិភពទំនើបផងដែរ។