ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វានុក្រមវិគីភីឌា អង់គ្លេសសម័យកណ្ដាលគ្របដណ្ដប់ពីការដួលរលំនៃចក្រភពរ៉ូម៉ាំងខាងលិចនៅចុងសតវត្សរ៍ទី៥ រហូតដល់ការចាប់ផ្ដើមយុគសម័យទំនើបដើមនៅឆ្នាំ១៤៨៥។ នេះជាដំណាក់កាលដែលបានផ្លាស់ប្ដូរយ៉ាងជ្រាលជ្រៅពីប្រទេសដែលងើបចេញពីគំនរបាក់បែក ទៅជារដ្ឋមជ្ឈិមដ៏រឹងមាំមួយ។ ក្នុងសម័យនោះ សេដ្ឋកិច្ចបានស្ទុះងើបឡើងវិញ ហើយអត្តសញ្ញាណអង់គ្លេសបានចាប់ផ្ដើមរីកចម្រើន។ វប្បធម៌សិល្បៈបានរីកចម្រើនជាពិសេសក្រោមពួកអង់គ្លូ-សាក់សុន ដោយបង្កើតកំណាព្យវីរកថាដូចជា បេវ៉ូវុល្ផ និងគ្រឿងលោហៈដ៏ប៉ិនប្រសព្វ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាមរយៈវិគីភីឌា នៅដើមយុគសម័យកណ្ដាល ទីក្រុងជាច្រើនត្រូវបានបោះបង់ចោលក្រោយការដកទ័ពរបស់រ៉ូម៉ាំង។ ទឹកដីអង់គ្លេសដែលជាកោះធំមួយនៅភាគខាងលិចនៃទ្វីបអឺរ៉ុប បានទទួលនូវរលកនៃការធ្វើអន្តោប្រវេសន៍ពីក្រុមជនជាតិអាល្លឺម៉ង់ រួមមាន អង់គ្ល សាក់សុន និងជួត។ ការតាំងទីលំនៅថ្មីទាំងនេះបាននាំឲ្យមានការបង្កើតនគរតូចៗជាច្រើនដូចជា ន័រថាំបេរៀ មើស៊ី និងវ៉េសសិច។ ប្រជាជននៅតំបន់នេះនិយាយភាសាអង់គ្លេសដើម ហើយក្រោយមក ឥទ្ធិពលឡាតាំង បារាំង និងន័រសក៏ចូលមកក្នុងភាសា។ សង្គមភាគច្រើនជាកសិករ ប៉ុន្តែពាណិជ្ជកម្មក៏រីកចម្រើនឡើងវិញ ហើយទីក្រុងដូចជា យ៉ក និងឡុងដ៍ បានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលសំខាន់ៗ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិសាស្ត្រអង់គ្លេសសម័យកណ្ដាលអាចត្រូវបានបែងចែកជាដំណាក់កាលសំខាន់ៗ។ ដំបូង យោងតាមវិគីភីឌា បន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃរ៉ូម ពួកអង់គ្លូ-សាក់សុនបានបង្កើតនគរចម្រុះ និងទទួលយកគ្រិស្តសាសនានៅសតវត្សរ៍ទី៧ ដែលនាំឲ្យមានការសាងសង់វត្តអារាម និងមជ្ឈមណ្ឌលសិក្សាធិការ។ នៅសតវត្សរ៍ទី៨និងទី៩ ការវាយប្រហារពីពួកវីគីងបានធ្វើឲ្យប្រទេសធ្លាក់ក្នុងសង្គ្រាមជាច្រើនទសវត្សរ៍។ នគរវ៉េសសិចក្រោមស្ដេចអាល់ហ្រ្វេដដ៏ធំ (៨៤៧–៨៩៩) បានដឹកនាំការតស៊ូ ហើយបង្រួបបង្រួមទឹកដី រហូតបង្កើតជាព្រះរាជាណាចក្រអង់គ្លេសនៅឆ្នាំ៩២៧។

នៅទស្សវត្សរ៍ឆ្នាំ១០០០ អង់គ្លេសត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយពួកដាណេស (១០១៦–១០៤២) ប៉ុន្តែរហូតដល់ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១០៦០ បានក្លាយជារដ្ឋមជ្ឈិមដ៏មានឥទ្ធិពល។ ចំណុចរបត់ធំមួយបានកើតឡើងនៅឆ្នាំ១០៦៦ ពេលដែលព្រះអង្គវីយ៉ុមនៃន័រម៉ង់ឌីច្បាំងឈ្នះនៅសមរភូមិហាស្ទីង និងក្លាយជាស្ដេចអង់គ្លេស (យោងតាមកម្រាលព្រំបាយ៉ឺ)។ ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកន័រម៉ង់ រដ្ឋបាលត្រូវបានពង្រឹង ហើយសៀវភៅដូមស៍ដេ (Domesday Book) ត្រូវបានចងក្រងដើម្បីធ្វើជំរឿនទ្រព្យសម្បត្តិ ដូចបង្ហាញក្នុងរូបភាពឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រនេះ។

នៅសតវត្សរ៍ទី១២ និងទី១៣ អង់គ្លេសបានពង្រីកឥទ្ធិពល ប៉ុន្តែក៏មានជម្លោះផ្ទៃក្នុង រួមទាំងការសម្លាប់អាចារ្យថូម៉ាស់ បេកខេតនៅឆ្នាំ១១៧០ (ដែលនាំឲ្យមានធម្មយាត្រាទ្រង់ទ្រាយធំ) និងការកាប់សម្លាប់ជនជាតិយូដានៅទីក្រុងយ៉កក្នុងឆ្នាំ១១៩០ (ដូចក្នុងរូបភាពប្រាង្គគ្លីហ្វដ)។ នៅសតវត្សរ៍ទី១៤ ការបះបោរកសិករឆ្នាំ១៣៨១ (ក្រោមព្រះរីឆាដទី២) បានទាមទារកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចនិងនយោបាយ។ នៅចុងសម័យកណ្ដាល សង្គ្រាមផ្កាឈូក (Wars of the Roses) រវាងរាជវង្សឡានកាស្ទើរនិងយ៉កបាននាំឲ្យមានសមរភូមិដូចជានៅថេវខ៍ស្បឺរី មុនពេលយុគសម័យកណ្ដាលបានបញ្ចប់នៅឆ្នាំ១៤៨៥ ជាមួយនឹងការឡើងសោយរាជ្យនៃរាជវង្សទុយឌ័រ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សេដ្ឋកិច្ចនៅអង់គ្លេសសម័យកណ្ដាលមានមូលដ្ឋានលើកសិកម្ម ប៉ុន្តែបានរីកចម្រើនយ៉ាងខ្លាំង។ តាមរយៈវិគីភីឌា នៅសតវត្សរ៍ទី១៣ រោងម៉ាស៊ីនខ្យល់ថ្មីៗត្រូវបានសាងសង់ឡើង (ដូចក្នុងរូបចម្លាក់នៅរីវ័រអាប៊ី) ដើម្បីកែច្នៃធញ្ញជាតិ។ ពាណិជ្ជកម្មជាមួយអឺរ៉ុបបានរីកចម្រើន ជាពិសេសការនាំចេញរោមចៀម ដែលបានផ្ដល់ទ្រព្យសម្បត្តិដល់ឈ្មួញ និងសាងសង់ផ្ទះថ្មធំៗដូចនៅសៅថឹមថុន។ កប៉ាល់ទំនិញប្រភេទខក (cog) ត្រូវបានប្រើប្រាស់សម្រាប់ដឹកជញ្ជូនឆ្លងសមុទ្រ ដូចបង្ហាញក្នុងរូបភាពនាវាប្រវត្តិសាស្ត្រ។

ផ្នែកវប្បធម៌ វិគីភីឌាបានរៀបរាប់ថា សិល្បៈអង់គ្លូ-សាក់សុនបានបន្សល់ទុកនូវកំណាព្យវីរកថាបេវ៉ូវុល្ផ គ្រឿងលោហៈដូចជាមួកសុតុនហ៊ូ និងក្បាច់ស្មាដែលឆ្លាក់រូបសត្វជ្រូកព្រៃ (ដូចក្នុងរូបភាព)។ ស្ថាបត្យកម្មហ្គោធិកបានឈានដល់កម្រិតខ្ពស់ ដូចពិតាននៅវិហារសេនចចក្នុងប្រាសាទវីនដ៍ស័រ និងវិហារសាលីសបឺរី (សតវត្សរ៍ទី១៣)។ ការសិក្សារីកចម្រើននៅក្នុងវត្តអារាម ហើយអ្នកនិពន្ធដូចជាចៅសឺរបានសរសេររឿងនិទានខាន់ធើរបឺរី (Canterbury Tales) នៅសតវត្សរ៍ទី១៤។ រូបភាពស្ត្រីម្នាក់កំពុងត្បាញអំបោះ (c. 1170) បង្ហាញពីជីវភាពប្រចាំថ្ងៃ។ ក្រៅពីនេះ គ្រឿងលេងល្បែងសតវត្សរ៍ទី១២ បង្ហាញពីវប្បធម៌កម្សាន្តក្នុងស្រទាប់វណ្ណៈខ្ពស់។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ទោះបីជាសម័យកណ្ដាលបានបញ្ចប់ជាង ៥០០ ឆ្នាំមកហើយក៏ដោយ កេរដំណែលរបស់វានៅតែមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដល់សម័យបច្ចុប្បន្ន។ ស្ថាប័ននយោបាយ ច្បាប់ ភាសា និងវប្បធម៌អង់គ្លេសសម័យថ្មីមានឫសគល់ពីសម័យនេះ។ យោងតាមវិគីភីឌា តំបន់ប្រវត្តិសាស្ត្រជាច្រើននៅអង់គ្លេសដូចជា យ៉ក ខាន់ធើរបឺរី និងប្រាសាទវីនដ៍ស័រ ត្រូវបានអង្គការយូណេស្កូទទួលស្គាល់ជាបេតិកភណ្ឌពិភពលោក។ ឧស្សាហកម្មទេសចរណ៍បេតិកភណ្ឌបានរីកដុះដាល ដោយមានការសម្ដែងឡើងវិញនូវសមរភូមិប្រវត្តិសាស្ត្រ (ដូចរូបភាព) ដើម្បីផ្ដល់នូវបទពិសោធន៍យល់ដឹងពីអតីតកាល។

សម្រាប់អ្នកអានខ្មែរ ការសិក្សាពីសម័យកណ្ដាលអង់គ្លេសអាចផ្ដល់មេរៀនសំខាន់ៗអំពីការកសាងរដ្ឋ ការអភិវឌ្ឍអត្តសញ្ញាណជាតិ និងការរក្សាបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌ ដែលកម្ពុជាក៏កំពុងធ្វើដែរ។ រឿងរ៉ាវពីមជ្ឈឹមសម័យនៅតែជាប្រភពនៃការបំផុសគំនិតសម្រាប់ស្នាដៃអក្សរសាស្ត្រ ភាពយន្ត និងហ្គេមវីដេអូទូទាំងពិភពលោក។