ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យុគកណ្តាល (Middle Ages) ឬសម័យមជ្ឈិម គឺជាយុគសម័យមួយក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រអឺរ៉ុប ដែលមានរយៈពេលប្រហែលពីសតវត្សរ៍ទី ៥ ដល់ចុងសតវត្សរ៍ទី ១៥។ តាមវិគីភីឌា រយៈពេលនេះស្របគ្នានឹងសម័យក្រោយបុរាណ (post-classical period) នៃប្រវត្តិសាស្ត្រសកល។

វិគីភីឌាពន្យល់ថា យុគកណ្តាលស្ថិតនៅចំកណ្តាលនៃការបែងចែកប្រពៃណី ៣ យុគនៃប្រវត្តិសាស្ត្រលោកខាងលិច គឺ បុរាណសម័យ (classical antiquity) យុគកណ្តាល និងសម័យទំនើប ហើយវាត្រូវបានបែងចែកបន្ថែមទៀតជាយុគកណ្តាលដើម (Early) យុគកណ្តាលខ្ពស់ (High) និងយុគកណ្តាលចុងក្រោយ (Late)។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

យុគកណ្តាលគ្របដណ្តប់លើទ្វីបអឺរ៉ុបទាំងមូល ហើយព្រំដែននយោបាយបានប្រែប្រួលជាបន្តបន្ទាប់។ ផែនទីក្នុងឯកសារវិគីភីឌា បង្ហាញព្រំដែនប្រហាក់ប្រហែលនៅអឺរ៉ុបក្នុងឆ្នាំ ៤៥០ ព្រមទាំងស្ថានភាពនៅឆ្នាំ ៩០០ ឆ្នាំ ១១៩០ និងឆ្នាំ ១៣៦០។

សង្គមយុគកណ្តាលមានលក្ខណៈជនបទយ៉ាងខ្លាំង។ តាមវិគីភីឌា គំនូរក្នុងសាត្រាស្លឹករឹតបារាំងសតវត្សរ៍ទី ១៣ បង្ហាញពីវណ្ណៈ ៣ នៃសង្គម គឺ អ្នកអធិស្ឋាន (បព្វជិត) អ្នកប្រយុទ្ធ (អ្នកទ័ព) និងអ្នកធ្វើការ (កសិករ) ដោយទំនាក់ទំនងរវាងវណ្ណៈទាំងនេះ ស្ថិតក្រោមរបបសក្តិភូមិ (feudalism) និងរបបដីធ្លី (manorialism)។ ក្នុងសង្គមនេះ មានសហគមន៍សាសនាផ្សេងៗគ្នា រួមទាំងជនជាតិជ្វីហ្វ និងគ្រិស្តសាសនិក ដែលពេលខ្លះមានការជជែកវែកញែកអំពីជំនឿ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

យុគកណ្តាលដើមចាប់ផ្តើមបន្ទាប់ពីការបញ្ចប់នៃចក្រភពរ៉ូមខាងលិច នៅពេលដែលនគរកុលសម្ព័ន្ធ និងនគរបារបារ (barbarian kingdoms) កកើតឡើងនៅទឹកដីអឺរ៉ុបខាងលិច។ តាមវិគីភីឌា មេដឹកនាំជនជាតិ Ostrogoth ឈ្មោះ Theoderic the Great បានចេញកាក់នៅទីក្រុង Milan ប្រទេសអ៊ីតាលី ប្រហែលឆ្នាំ ៤៩១ ដល់ ៥០១ ខណៈស្នាដៃសិល្បៈនៅ Ravenna បង្ហាញអធិរាជ Justinian ជាមួយប៊ីស្សព ឆ្មាំរាជវាំង និងមន្ត្រីរាជសំណាក់។

ក្នុងយុគកណ្តាលខ្ពស់ សង្គ្រាមឈើឆ្កាង និងការសញ្ជ័យរបស់ពួកន័រម៉ង់បានក្លាយជាព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់។ វិគីភីឌារាយការណ៍ថា បន្ទាយ Krak des Chevaliers ត្រូវបានសាងសង់ក្នុងសម័យសង្គ្រាមឈើឆ្កាងសម្រាប់ក្រុម Knights Hospitallers ហើយកម្រាលប៉ាក់រូប Bayeux ដ៏ល្បីល្បាញ បង្ហាញពី William the Conqueror ព្រមទាំងបងប្អូនរបស់ទ្រង់គឺ Robert និង Odo ដែលជាប៊ីស្សពនៃ Bayeux។ មុននោះ សម័យការូឡាំងក្រោមការដឹកនាំរបស់ Charlemagne បានបន្សល់កេរ្តិ៍ដំណែលសំខាន់ៗ ដូចជាវិហារព្រះបរមរាជវាំងនៅ Aachen ដែលសាងសង់រួចនៅឆ្នាំ ៨០៥ និងច្រកទ្វារវត្ត Lorsch ប្រហែលឆ្នាំ ៨០០។ ក្រោយមក ទឹកដីការូឡាំងត្រូវបានបែងចែកច្រើនលើក ដូចបង្ហាញក្នុងផែនទីឆ្នាំ ៨៤៣ ឆ្នាំ ៨៥៥ និងឆ្នាំ ៨៧០។

យុគកណ្តាលចុងក្រោយ នៅសតវត្សរ៍ទី ១៤ ដល់ទី ១៥ ជាសម័យកាលនៃភាពចលាចល។ គំនូរក្នុងសាត្រាស្លឹករឹតសតវត្សរ៍ទី ១៤ បង្ហាញពីការប្រហារជីវិតមេដឹកនាំនៃការបះបោរកសិករ (jacquerie) នៅបារាំង។ ចំណែកហ្សង់ដាក (Joan of Arc) ដែលត្រូវបានគូរក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៥ គឺជាតួអង្គដ៏ល្បីមួយនៃសម័យនេះ។ យុគកណ្តាលបានបញ្ចប់ប្រហែលនៅចុងសតវត្សរ៍ទី ១៥ នៅពេលអឺរ៉ុបឈានចូលដំណាក់កាលទំនើប។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សេដ្ឋកិច្ចយុគកណ្តាលពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងលើកសិកម្ម និងរបបដីធ្លី ដែលភ្ជាប់កសិករជាមួយដីធ្លី និងចៅហ្វាយដីធ្លី។ តាមវិគីភីឌា ប្រតិទិនកសិកម្មប្រហែលឆ្នាំ ១៤៧០ ក្នុងសាត្រាស្លឹករឹតរបស់ Pietro de Crescenzi បង្ហាញពីសកម្មភាពកសិកម្មប្រចាំខែ ដែលជាសកម្មភាពសេដ្ឋកិច្ចសំខាន់បំផុតរបស់ប្រជាជនភាគច្រើន។

ផ្នែកវប្បធម៌ យុគកណ្តាលបានបន្សល់កេរ្តិ៍ដំណែលស្ថាបត្យកម្ម និងសិល្បៈដ៏អស្ចារ្យ។ វិហាររ៉ូម៉ានេស្ក (Romanesque) ដូចជាវិហារ Maria Laach នៅប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ និងផ្ទៃក្នុងហ្គោធិក (Gothic) នៃវិហារធំ Laon នៅប្រទេសបារាំង គឺជាគំរូស្ថាបត្យកម្មសាសនា ខណៈសាត្រាស្លឹករឹតតុបតែងដូចជា Book of Kells និង Très Riches Heures គឺជាស្នាដៃសិល្បៈដ៏មានតម្លៃ។ ចលនាសាសនាក៏រីករាលដាលផងដែរ ដូចជាលំដាប់សាសនា Franciscan ដែលបង្កើតឡើងដោយ Francis of Assisi។

ចំណេះដឹងវិទ្យាសាស្ត្រក៏មានវត្តមានដែរ៖ គំនូរសតវត្សរ៍ទី ១៥ បង្ហាញបព្វជិតកំពុងសិក្សាតារាសាស្ត្រ និងធរណីមាត្រ គំនូរពីសតវត្សរ៍ទី ១៤ បង្ហាញពីជំនឿថាផែនដីមានរាងស្វ៊ែរ ហើយវ៉ែនតាត្រូវបានគេឃើញជាលើកដំបូងក្នុងគំនូរឆ្នាំ ១៣៥២។ នៅចុងយុគកណ្តាល Gutenberg បានចាប់ផ្តើមផ្សព្វផ្សាយការបោះពុម្ពចេញពីក្រុង Mainz ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ ដែលជាការផ្លាស់ប្តូរសំខាន់ក្នុងការផ្សព្វផ្សាយចំណេះដឹង។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

យុគកណ្តាលបានបញ្ចប់ជាង ៥ សតវត្សរ៍មកហើយ ប៉ុន្តែឥទ្ធិពលរបស់វានៅតែមានក្នុងជីវិតសម័យទំនើប។ តាមវិគីភីឌា យុគកណ្តាលស្របគ្នានឹងសម័យក្រោយបុរាណនៃប្រវត្តិសាស្ត្រសកល ដែលជួយឱ្យអ្នកសិក្សាអាចប្រៀបធៀបការវិវត្តន៍របស់អឺរ៉ុបជាមួយតំបន់ផ្សេងទៀតនៃពិភពលោក។

សម្រាប់អ្នកអានខ្មែរ ការយល់ដឹងអំពីយុគកណ្តាលជួយឱ្យអានព័ត៌មាន និងឯកសារអន្តរជាតិបានល្អជាងមុន ព្រោះពាក្យ និងគំនិតជាច្រើនដូចជា សក្តិភូមិ (feudalism) មានដើមកំណើតពីសម័យនេះ។ បច្ចេកវិទ្យាបោះពុម្ពដែលចាប់ផ្តើមពីក្រុង Mainz ដោយ Gutenberg ក៏បានផ្លាស់ប្តូរវិធីផ្សព្វផ្សាយចំណេះដឹង និងបន្តមានឥទ្ធិពលដល់ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយសម័យបច្ចុប្បន្ន។ កេរ្តិ៍ដំណែលវប្បធម៌នៃយុគកណ្តាល ដូចជាវិហារធំ និងសាត្រាស្លឹករឹតតុបតែង នៅតែទាក់ទាញចំណាប់អារម្មណ៍ពីសាធារណជនទូទៅរហូតដល់សព្វថ្ងៃ។