ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ស្កុតឡែនក្នុងយុគសម័យកណ្តាល សំដៅទៅលើប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់តំបន់ដែលបច្ចុប្បន្នជាប្រទេសស្កុតឡែន ចាប់ពីការដកថយរបស់ពួករ៉ូមនៅដើមសតវត្សទី៥ រហូតដល់ការទទួលយកនូវឥទ្ធិពលសម័យ Renaissance នៅដើមសតវត្សទី១៦។ យោងតាមវិគីភីឌា សម័យកាលនេះគ្របដណ្តប់រយៈពេលជាង ១០០០ ឆ្នាំ និងបានឃើញការបង្កើតឡើងនូវអត្តសញ្ញាណជាតិស្កុតឡែន ការបង្រួបបង្រួមនគរតូចៗ ការតស៊ូទល់នឹងការឈ្លានពានពីប្រទេសអង់គ្លេស និងការអភិវឌ្ឍន៍វប្បធម៌ និងសេដ្ឋកិច្ចដ៏សំខាន់។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

នៅដើមសម័យកណ្តាល ទឹកដីស្កុតឡែនត្រូវបានបែងចែកជាតំបន់នយោបាយជាច្រើន ដោយយោងតាមផែនទីពីវិគីភីឌា។ តំបន់សំខាន់ៗរួមមាននគរ Picts (Pictland) នៅភាគខាងកើត នគរ Dal Riata របស់ជនជាតិ Scots (Gaels) នៅភាគខាងលិច នគរ Strathclyde របស់ជនជាតិ Britons នៅភាគនិរតី និងទឹកដី Angles នៅភាគអាគ្នេយ៍។ ចាប់ពីសតវត្សទី៨ ពួក Vikings ន័រវែនបានតាំងទីលំនៅនៅកោះភាគខាងជើង និងខាងលិច ដូចបានបង្ហាញក្នុងរូបគំនូរជនជាតិដាណឺម៉ាកនាសតវត្សទី១២ (Wikinger)។

ប្រជាជននិយាយភាសាជាច្រើន ដូចជា Pictish (ដែលបាត់បង់), Gaelic, Norse, និង Old English។ ការលាយបញ្ចូលគ្នារវាងក្រុមទាំងនេះ ជាពិសេសរវាង Picts និង Scots បានបង្កើតឱ្យមាននគរ Alba ដែលក្រោយមកក្លាយជាព្រះរាជាណាចក្រស្កុតឡែន។ ផែនទីមួយទៀតពី Matthew Paris (ប្រហែលឆ្នាំ ១២៥០) បង្ហាញពីរូបរាងនគរនិងព្រំដែនដែលកំពុងវិវត្តជាមួយអង់គ្លេស។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា ការដកថយរបស់រ៉ូមនៅសតវត្សទី៥ បានបង្កើតចន្លោះអំណាច ដែលនាំឱ្យមានការបង្កើតនគរឯករាជ្យជាច្រើននៅភាគខាងជើងប្រជុំកោះអង់គ្លេស។ នៅសតវត្សទី៩ ស្តេច Kenneth MacAlpin (រជ្ជកាល ៨៤៣-៨៥៨) បានបង្រួបបង្រួមនគរ Picts និង Scots បង្កើតនគរ Alba ដែលជាមូលដ្ឋាននៃប្រទេសស្កុតឡែន។ រយៈពេលនេះក៏បានឃើញការពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ពួក Norse និងការបង្កើតនគរ Strathclyde ជាដើម។

នៅសតវត្សទី១១ ស្តេច Malcolm III (Canmore) និងមហេសី Saint Margaret បាននាំមកនូវឥទ្ធិពលអឺរ៉ុប និងកំណែទម្រង់សាសនាគ្រិស្តនិកាយរ៉ូម៉ាំង។ ស្តេច David I (រជ្ជកាល ១១២៤-១១៥៣) ដែលជាចៅប្រុស បានធ្វើទំនើបកម្មនគរយ៉ាងខ្លាំង ដោយណែនាំប្រព័ន្ធសក្តិភូមិ ការបង្កើតទីក្រុងពាណិជ្ជកម្ម (burghs) និងការដាក់ឱ្យប្រើប្រាស់កាក់ប្រាក់ដែលមានរូបព្រះអង្គ។ នេះត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា "បដិវត្តន៍ Davidian"។

នៅឆ្នាំ ១២៨៦ ការសោយទីវង្គតរបស់ស្តេច Alexander III នាំឱ្យមានវិបត្តិស្នងរាជ្យ។ ការគ្រងរាជ្យរបស់ព្រះអង្គនៅលើ Moot Hill, Scone (ដូចបង្ហាញក្នុងរូបគំនូរមួយ) ជានិមិត្តរូបនៃរាជានិយមស្កុតឡែន។ ស្តេច Edward I នៃអង់គ្លេសបានឈ្លានពាន និងព្យាយាមគ្រប់គ្រងស្កុតឡែន បង្កឱ្យមានសង្គ្រាមឯករាជ្យ (Wars of Scottish Independence)។ វីរបុរស William Wallace និង Robert the Bruce (Robert I) បានដឹកនាំការតស៊ូ។ ជ័យជំនះនៅសមរភូមិ Bannockburn ឆ្នាំ ១៣១៤ បានធានាឯករាជ្យរបស់ស្កុតឡែន។

ក្រោយមក រាជវង្ស Stewart បានឡើងកាន់អំណាច។ សមរភូមិ Otterburn (ឆ្នាំ ១៣៨៨) គឺជាការប៉ះទង្គិចព្រំដែនដ៏ធំមួយ ដែលបង្ហាញពីភាពតានតឹងជាបន្តបន្ទាប់។ ស្តេច James II (រជ្ជកាល ១៤៣៧-១៤៦០) ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាស្តេចដ៏មានប្រសិទ្ធភាព ប៉ុន្តែទ្រង់សោយទីវង្គតដោយគ្រោះថ្នាក់កាំភ្លើងធំនៅការឡោមព័ទ្ធ Roxburgh។ នៅដើមសតវត្សទី១៦ ស្កុតឡែនបានទទួលឥទ្ធិពល Renaissance យ៉ាងពេញទំហឹង ដោយផ្លាស់ប្តូរស្ថាបត្យកម្ម សិល្បៈ និងការអប់រំ ហើយយុគសម័យកណ្តាលបានបញ្ចប់ជាបណ្តើរៗ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា សេដ្ឋកិច្ចស្កុតឡែនមជ្ឈិមសម័យពឹងផ្អែកលើកសិកម្ម ការចិញ្ចឹមគោ ការនេសាទ និងការធ្វើពាណិជ្ជកម្មរោមចៀម និងស្បែកសត្វជាមួយអឺរ៉ុប។ ការបង្កើតទីក្រុង burghs ដោយ David I បានបង្កើនពាណិជ្ជកម្ម ហើយកាក់ប្រាក់របស់ព្រះអង្គគឺជាសញ្ញានៃការធ្វើសមាហរណកម្មសេដ្ឋកិច្ចទៅក្នុងអឺរ៉ុបឡាទីន។

វប្បធម៌នៅសម័យនោះមានលក្ខណៈសម្បូរបែប។ ស្នាដៃអក្សរសិល្ប៍ដំបូងមួយគឺ Y Gododdin ត្រូវបានសរសេរនៅប្រហែលសតវត្សទី៦ ជាភាសា Cumbric ហើយរក្សាទុកក្នុង Book of Aneirin (ដូចទំព័រគំរូបង្ហាញ)។ វាជាកំណាព្យវីរភាពអំពីក្រុមអ្នកចម្បាំងនៅភាគខាងត្បូងស្កុតឡែន។ សិល្បៈ Pictish ត្រូវបានគេស្គាល់តាមរយៈថ្មឆ្លាក់ និងវត្ថុប្រាក់ដូចឃ្លាំងពី St Ninian's Isle (ប្រហែលឆ្នាំ ៨០០) ដែលបង្ហាញពីសិល្បៈហត្ថកម្មខ្ពស់។

នៅសម័យក្រោយមក វត្តអារាមបានដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងការអប់រំនិងវប្បធម៌។ សាកលវិទ្យាល័យ St Andrews ត្រូវបានបង្កើតនៅឆ្នាំ ១៤១៣ បន្ទាប់មក Glasgow (១៤៥១) និង Aberdeen (១៤៩៥) ដូចរូបភាពប៉មនៃ St Salvator's College នៅ St Andrews បង្ហាញ។ សិល្បៈសាសនាក៏រីកចម្រើន ដោយមានស្នាដៃដូចជា Trinity Altarpiece ដោយវិចិត្រករ Flemish លោក Hugo van der Goes សម្រាប់វិហារ Trinity College នៅ Edinburgh នៅចុងសតវត្សទី១៥។ តន្ត្រី liturgical រីកដុះដាលនៅ Chapel Royal ក្នុង Stirling Castle ដែលជាមជ្ឈមណ្ឌលតន្ត្រីសាសនាដ៏សំខាន់។

ប្រព័ន្ធត្រកូល (clan) នៅ Highland និងឈ្មោះត្រកូល Lowland បានបង្កើតជារចនាសម្ព័ន្ធសង្គមដ៏ស្មុគស្មាញ ដូចផែនទីបង្ហាញ ដែលមានឥទ្ធិពលដល់នយោបាយនិងសេដ្ឋកិច្ចក្នុងតំបន់។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ចំណេះដឹងអំពីស្កុតឡែនក្នុងយុគសម័យកណ្តាល ជួយពន្យល់ពីឫសគល់នៃអត្តសញ្ញាណជាតិស្កុតឡែនសម័យទំនើប រួមទាំងការជជែកដេញដោលអំពីឯករាជ្យភាព ប្រព័ន្ធច្បាប់ និងការអប់រំ។ គេហទំព័រប្រវត្តិសាស្ត្រជាច្រើនដូចជា Linlithgow Palace, Stirling Castle, និង Edinburgh Castle នៅតែជាទីទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចររាប់លាននាក់ជារៀងរាល់ឆ្នាំ ដែលជាផ្នែកសំខាន់នៃសេដ្ឋកិច្ចទេសចរណ៍របស់ស្កុតឡែន។

មរតកនៃប្រព័ន្ធត្រកូល (clan) និងពិធីបុណ្យប្រពៃណីដូចជា Highland games នៅតែត្រូវបានប្រារព្ធយ៉ាងទូលំទូលាយ ដោយភ្ជាប់សហគមន៍ទៅនឹងអតីតកាលរបស់ពួកគេ។ សាកលវិទ្យាល័យបុរាណដែលបានបង្កើតក្នុងសម័យនោះបន្តស្ថិតក្នុងចំណោមស្ថាប័នអប់រំឈានមុខគេនៅចក្រភពអង់គ្លេស។ ក្នុងបរិបទសកល ការសិក្សាប្រវត្តិសាស្ត្រនេះផ្តល់មេរៀនដ៏មានតម្លៃអំពីការស្ថាបនាជាតិ ការតស៊ូទាមទារអធិបតេយ្យភាព និងការរួមផ្សំវប្បធម៌ ដែលពាក់ព័ន្ធទៅនឹងបញ្ហាជាច្រើនក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ រួមទាំងប្រទេសកម្ពុជាផងដែរ។