ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia សង្គ្រាមនៅយុគសម័យកណ្ដាល សំដៅលើប្រតិបត្តិការយោធាដែលកើតមានឡើងក្នុងអំឡុងយុគសម័យកណ្ដាល ចាប់ពីសតវត្សទី៥ ដល់សតវត្សទី១៥ នៃគ្រិស្តសករាជ។ យុគសម័យនេះបានឃើញនូវការផ្លាស់ប្ដូរយ៉ាងខ្លាំងក្នុងវិធីសាស្ត្រធ្វើសង្គ្រាម ខុសពីសម័យបុរាណ (Antiquity) ដោយសារតែការរីកចម្រើនផ្នែកបច្ចេកវិទ្យា វប្បធម៌ និងសង្គម។ កលល្បិចយោធាថ្មីៗត្រូវបានបង្កើតឡើង ហើយតួនាទីរបស់កងទ័ពសេះ (cavalry) ក៏ដូចជាការប្រើប្រាស់កាំភ្លើងធំ (artillery) បានក្លាយជាកត្តាដ៏សំខាន់។ នៅទូទាំងយុគសម័យកណ្ដាល សង្គ្រាមមិនត្រឹមតែជាការប្រយុទ្ធដណ្ដើមទឹកដីប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែក៏ជាការតស៊ូអំណាចរវាងស្ដេចសក្ដិភូមិ និងវិហារកាតូលិកផងដែរ។

ទិដ្ឋភាពដ៏លេចធ្លោមួយនៃសង្គ្រាមសម័យនោះគឺការកសាងបន្ទាយរឹងមាំ ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា «ប្រាសាទ» (castle) ។ តាម Wikipedia ប្រាសាទទាំងនេះបានលេចរូបរាងឡើងដំបូងនៅទ្វីបអឺរ៉ុប ហើយបានរីករាលដាលទៅកាន់តំបន់ដ៏ពិសិដ្ឋ (Holy Land) តាមរយៈពួកទាហានបូជនីយកិច្ច (Crusaders)។ ការប្រយុទ្ធក្នុងយុគសម័យនេះមានភាពចម្រុះចាប់ពីការវាយឆ្មក់របស់ពួកវីគីង រហូតដល់សង្គ្រាមរយឆ្នាំ (Hundred Years' War) រវាងប្រទេសអង់គ្លេស និងបារាំង។ យុគសម័យនេះក៏ជាពេលដែលបច្ចេកទេសឡោមព័ទ្ធ (siege warfare) មានការអភិវឌ្ឍយ៉ាងខ្លាំង ដោយមានការប្រើប្រាស់ម៉ាស៊ីនបាញ់ថ្ម (trebuchet) និងជណ្ដើរឡើងបន្ទាយ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

សង្គ្រាមយុគសម័យកណ្ដាលបានលាតសន្ធឹងទូទាំងទ្វីបអឺរ៉ុប និងតំបន់ជុំវិញសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ រួមទាំងដែនដីនៅមជ្ឈិមបូព៌ា អាហ្វ្រិកខាងជើង ហើយក៏បានឈានដល់តំបន់អាស៊ីកណ្ដាល ក្នុងពេលដែលពួកម៉ុងហ្គោលធ្វើការវាយលុកចូល។ ក្រុមជនជាតិ និងអាណាចក្រជាច្រើនបានចូលរួមក្នុងជម្លោះទាំងនេះ រួមមាន ពួកហ្វ្រង់ (Franks) អង់គ្លសាក់សុន (Anglo-Saxons) វីគីង (Vikings) ន័រមែន (Normans) បៃហ្សង់ទីន (Byzantines) អារ៉ាប់ (Arabs) ទួគ៌ (Turks) និងម៉ុងហ្គោល (Mongols) ជាដើម។ ពួកអ្នកចម្បាំងទាំងនេះបានប្រើប្រាស់ភាសា និងវប្បធម៌របស់ខ្លួន ដោយធ្វើឱ្យសមរភូមិក្លាយជាកន្លែងជួបប្រសព្វនៃអរិយធម៌។

ប្រជាជនដែលចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមមិនមែនមានតែទាហានអាជីពប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែក៏មានពួកអភិជនដែលហ្វឹកហាត់ជាអ្នកជិះសេះ (knights) ពួកទាហានថ្មើរជើង (infantry) នាវិក និងអ្នកជំនាញឡោមព័ទ្ធបន្ទាយ (siege engineers)។ ប្រព័ន្ធសក្ដិភូមិ (feudalism) នៅអឺរ៉ុបបានផ្ដល់មូលដ្ឋានសម្រាប់ការកេណ្ឌកម្លាំងយោធា ដោយស្ដេច និងពួកអភិជនផ្ដល់ដីស្នូល (fiefs) ជាថ្នូរនឹងការបម្រើយោធា។ ក្រៅពីទ្វីបអឺរ៉ុប តំបន់អាស៊ីកណ្ដាលនិងមជ្ឈិមបូព៌ាក៏ជាទីតាំងនៃជម្លោះធំៗដូចជាការវាយលុករបស់ពួកម៉ុងហ្គោល ដែលបង្កើតចក្រភពដ៏ធំបំផុតមិនធ្លាប់មាន។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

នៅដំណាក់កាលដំបូងនៃយុគសម័យកណ្ដាល (Early Middle Ages) ចលនាវាយឆ្មក់របស់កុលសម្ព័ន្ធហ្គែរមែន (Germanic tribes) វីគីង ម៉ាកយ៉ារ (Magyars — ហុងគ្រី) និងមូស្លីមសរ៉ាសេន (Saracen) បានធ្វើឱ្យអឺរ៉ុបរងនូវភាពចលាចល។ ដើម្បីការពារទឹកដី ពួកមេដឹកនាំក្នុងស្រុកបានសាងសង់ប្រាសាទកាន់តែច្រើន និងបង្កើតកងទ័ពសេះធុនធ្ងន់ (heavy cavalry)។

នៅសតវត្សទី១១ ក្រុមទាហានបូជនីយកិច្ចបានធ្វើដំណើរទៅកាន់ដែនដីបរិសុទ្ធ ដើម្បីដណ្ដើមយកក្រុងយេរូសាឡឹម ដែលនាំឱ្យមានសង្គ្រាមរវាងនគរគ្រិស្ត និងមូស្លីមអស់រយៈពេលជិតពីររយឆ្នាំ។ សង្គ្រាមទាំងនេះបានជំរុញឱ្យមានការផ្លាស់ប្ដូរបច្ចេកវិទ្យាយោធា ដូចជាការសាងសង់បន្ទាយដ៏ធំនៅតាមបណ្ដោយផ្លូវទៅកាន់តំបន់នោះ។ នៅឆ្នាំ ១០៦៦ ការលុកលុយរបស់ពួកន័រមែនចូលក្នុងប្រទេសអង់គ្លេស (Norman Conquest) បាននាំយកបច្ចេកទេសសាងសង់បន្ទាយថ្មីៗមកកាន់កោះនេះ។

ក្នុងសម័យក្រោយៗ (High Middle Ages) សង្គ្រាមរយឆ្នាំ (១៣៣៧–១៤៥៣) បានបង្ហាញពីការផ្លាស់ប្ដូរដ៏សំខាន់ ដោយការប្រើប្រាស់ធ្នូវែង (longbow) របស់អង់គ្លេសបានធ្វើឱ្យកងទ័ពសេះធុនធ្ងន់របស់បារាំងបរាជ័យនៅសមរភូមិក្រេស៊ី (Crécy) និងអាហ្សេនគួរ (Agincourt)។ នៅចុងយុគសម័យកណ្ដាល (Late Middle Ages) ការណែនាំអំពីម្សៅកាំភ្លើង និងកាំភ្លើងធំ បានធ្វើឱ្យបន្ទាយប្រាសាទចាប់ផ្ដើមធ្លាក់ចុះ ហើយកងទ័ពអាជីពបានជំនួសកងទ័ពសក្ដិភូមិបន្តិចម្ដងៗ។ នៅឆ្នាំ ១៤៥៣ ការដួលរលំនៃអាណាចក្របៃហ្សង់ទីន (Fall of Constantinople) ត្រូវបានអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រជាច្រើនចាត់ទុកជាព្រឹត្តិការណ៍បញ្ចប់នៃយុគសម័យកណ្ដាល។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សង្គ្រាមនៅយុគសម័យកណ្ដាលមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយសេដ្ឋកិច្ច។ ការបំពាក់អាវក្រោះពេញខ្លួន សេះចម្បាំង និងការកសាងបន្ទាយ ត្រូវការទ្រព្យសម្បត្តិយ៉ាងច្រើន ដែលជាហេតុធ្វើឱ្យមានតែពួកអភិជនប៉ុណ្ណោះដែលអាចក្លាយជាអ្នកជិះសេះបាន។ ប្រព័ន្ធសក្ដិភូមិបានចងក្រងកសិករ (serfs) ឱ្យធ្វើការលើដីរបស់អភិជន ដែលធានាបាននូវធនធានសម្រាប់ផ្គត់ផ្គង់កងទ័ព។ សង្គ្រាមត្រូវបានប្រើជាឧបករណ៍ដើម្បីពង្រីកទឹកដី រឹបអូសទ្រព្យសម្បត្តិ និងគ្រប់គ្រងផ្លូវពាណិជ្ជកម្ម។ អាវក្រោះដែក (plate armor) ដែលត្រូវបានបង្កើតនៅសតវត្សទី១៤ បានផ្ដល់ការការពារយ៉ាងល្អ ប៉ុន្តែមានតម្លៃថ្លៃនិងធ្ងន់។

ផ្នែកវប្បធម៌ សង្គ្រាមបានបង្កើតឱ្យមានក្រមសីលធម៌អ្នកជិះសេះ (chivalry) ដែលសង្កត់ធ្ងន់លើភាពក្លាហាន កិត្តិយស និងការគោរពចំពោះស្ត្រី។ ការប្រកួតប្រណាំង (tournaments) ត្រូវបានរៀបចំឡើងដើម្បីហ្វឹកហាត់ និងបង្ហាញសមត្ថភាពប្រយុទ្ធ។ សាសនាក៏មានឥទ្ធិពលខ្លាំងដែរ ដោយព្រះវិហារកាតូលិកបានអំពាវនាវឱ្យមាន «សន្តិភាពព្រះ» (Peace of God) ដើម្បីកំណត់ព្រំដែននៃសង្គ្រាម។ សង្គ្រាមបូជនីយកិច្ចក៏បាននាំមកនូវការផ្លាស់ប្ដូរវប្បធម៌ ដូចជាការនាំយកចំណេះដឹងពីពិភពអារ៉ាប់មកកាន់អឺរ៉ុប រួមទាំងគណិតវិទ្យា តារាសាស្ត្រ និងវេជ្ជសាស្ត្រ។ អក្សរសិល្ប៍ និងសិល្បៈជាច្រើនបានរៀបរាប់ពីវីរភាពនៃការប្រយុទ្ធ ដូចជារឿងនិទានអំពីស្ដេចអរធួរ (King Arthur) ជាដើម។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

សព្វថ្ងៃនេះ សង្គ្រាមយុគសម័យកណ្ដាលនៅតែជាប្រធានបទដ៏គួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍សម្រាប់អ្នកសិក្សាប្រវត្តិសាស្ត្រយោធា និងសាធារណជនទូទៅ។ ជារៀងរាល់ឆ្នាំ មានព្រឹត្តិការណ៍បង្ហាញសមរភូមិឡើងវិញ (reenactments) ជាច្រើននៅអឺរ៉ុប ដែលទាក់ទាញអ្នកទស្សនារាប់ពាន់នាក់។ ឯកសារ និងខ្សែភាពយន្តជាច្រើនក៏បានបង្ហាញពីសម័យកាលនេះ ដូចជារឿង «Braveheart» និង «Kingdom of Heaven» ជាដើម។ ប្រាសាទ កំពែង និងសមរភូមិជាច្រើននៅទ្វីបអឺរ៉ុប ត្រូវបានអង្គការយូណេស្កូចុះបញ្ជីជាសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌពិភពលោក ហើយក្លាយជាកន្លែងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរ។

សម្រាប់អ្នកអាននៅកម្ពុជា ការយល់ដឹងអំពីយុទ្ធសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យានៃសង្គ្រាមសម័យមជ្ឈិមនេះ អាចជួយពង្រីកទស្សនៈអំពីការវិវត្តនៃសង្គមមនុស្ស និងការពារជាតិ។ កលល្បិចខ្លះពីយុគសម័យនេះ ដូចជាការប្រើប្រាស់ភូមិសាស្ត្រ និងការការពារបន្ទាយ នៅតែត្រូវបានសិក្សាក្នុងសាលាយោធាមួយចំនួន។ គោលការណ៍នៃការសាងសង់បន្ទាយរឹងមាំ ការប្រើប្រាស់ភូមិសាស្ត្រ និងការគ្រប់គ្រងធនធានក្នុងសម័យសង្គ្រាម សុទ្ធសឹងជាមេរៀនដែលនៅតែមានតម្លៃរហូតដល់សព្វថ្ងៃ។