ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

មជ្ឈិមបូព៌ា ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ម្យ៉ាងទៀតថា បូព៌ាជិត (Near East) គឺជាតំបន់មួយដែលត្រូវបានចាត់ទុកជាទីកំណើតនៃអរិយធម៌ដំបូងបំផុតមួយរបស់មនុស្សជាតិ។ តាមវិគីភីឌា បន្ទាប់ពីបដិវត្តន៍នីអូលីទិក (Neolithic Revolution) និងការចាប់ផ្តើមធ្វើកសិកម្ម វប្បធម៌ និងអរិយធម៌ចំណាស់ជាងគេបំផុតជាច្រើនរបស់ពិភពលោកត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងតំបន់នេះ។

ប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់មជ្ឈិមបូព៌ាលាតសន្ធឹងពីអរិយធម៌ស៊ូមេរ និងអេហ្ស៊ីបបុរាណ ឆ្លងកាត់ចក្រភពមហាអំណាចជាច្រើន រហូតដល់ការបង្កើតរដ្ឋទំនើបៗនាសតវត្សរ៍ទី ២០ និងទី ២១។ ដោយសារមរតកប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏យូរអង្វែងនេះ ព្រឹត្តិការណ៍នៅមជ្ឈិមបូព៌ាតែងតែមានឥទ្ធិពលខ្លាំងលើពិភពលោកទាំងមូល។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ផែនទីនៅខាងលើបង្ហាញពីដែនដីដែលត្រូវបានចាត់ទុកជាទូទៅថាជាផ្នែកនៃមជ្ឈិមបូព៌ា។ តាមវិគីភីឌា តំបន់នេះមានភាសារួម (lingua franca) ជាច្រើនតាំងពីសម័យបុរាណមក រួមមាន ភាសាអាក់កាដ (Akkadian) ភាសាហេប្រឺ (Hebrew) ភាសាអារ៉ាមេក (Aramaic) ភាសាក្រិក (Greek) និងភាសាអារ៉ាប់ (Arabic)។ វប្បធម៌ និងអរិយធម៌ចំណាស់បំផុតមួយចំនួនរបស់ពិភពលោកក៏បានកើតឡើងនៅទីនេះផងដែរ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា ជនជាតិស៊ូមេរ (Sumerians) នៅសហស្សវត្សរ៍ទី ៥ មុនគ.ស. គឺជាក្រុមមនុស្សដំបូងគេមួយដែលបានបង្កើតអរិយធម៌។ ត្រឹមឆ្នាំ ៣១៥០ មុនគ.ស. អរិយធម៌អេហ្ស៊ីបត្រូវបានបង្រួបបង្រួមឡើងក្រោមការដឹកនាំរបស់ផារ៉ូអង្គដំបូង។ មេសូប៉ូតាមៀជាទីតាំងនៃចក្រភពដ៏មានអំណាច ជាពិសេសចក្រភពអាសស៊ីរី ដែលបានគង់វង្សអស់រយៈពេល ១,៥០០ ឆ្នាំ។ អស់រយៈពេលជាច្រើនសតវត្សរ៍ចាប់ពីសតវត្សរ៍ទី ៧ មុនគ.ស. តំបន់នេះស្ថិតក្រោមឥទ្ធិពលមហាអំណាចពែរ្ស ដូចជាចក្រភពអាឆេមេនីដ (Achaemenid Empire)។

ក្នុងយុគសម័យកណ្តាល តំបន់នេះបានបន្តជាសមរភូមិរបស់មហាអំណាច។ តាមវិគីភីឌា បន្ទាប់ពីការបែងចែកទឹកដីអាមេនីនៅឆ្នាំ ៣៨៤ ព្រំដែនរវាងរ៉ូម និងពែរ្សបានរក្សាស្ថិរភាពពេញមួយសតវត្សរ៍ទី ៥។ ក្រោយមក ផ្លូវធ្វើដំណើររបស់កងទ័ពក្នុងសង្គ្រាមលំអងកាកបាទលើកទី ២ និងលើកទី ៣ បានកាត់តាមតំបន់នេះ។ ក្រុងកុងស្តង់ទីណូបត្រូវបានលុកលុយនៅឆ្នាំ ១២០៤ រីឯចក្រភពម៉ុងហ្គោលបានពង្រីកអំណាចចាប់ពីឆ្នាំ ១២០៦ និងបានឡោមព័ទ្ធទីក្រុងបាកដាដក្នុងឆ្នាំ ១២៥៨ មុនពេលបែងចែកនៅឆ្នាំ ១២៩៤។ បន្ទាប់មក ចក្រភពទីមូរីដឈានដល់ទឹកដីធំបំផុតក្រោយការស្លាប់របស់ទីមួរនៅឆ្នាំ ១៤០៥ ហើយក្រុងកុងស្តង់ទីណូបបានដួលរលំនៅឆ្នាំ ១៤៥៣។ ចក្រភពអូតូម៉ង់ក្រោយមកបានគ្រប់គ្រងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាយ៉ាងទូលំទូលាយ ដោយទឹកដីរបស់ខ្លួននៅក្នុងតំបន់នេះបានឈានដល់កម្រិតធំបំផុតនៅឆ្នាំ ១៥៩០។

នៅឆ្នាំ ១៧៩៨ បារាំងបានលុកលុយអេហ្ស៊ីប ដោយសមរភូមិពីរ៉ាមីដបានកើតឡើង និងថ្មរ៉ូសេតាពីអេហ្ស៊ីបបុរាណត្រូវបានរកឃើញដោយជនជាតិបារាំងក្នុងអំឡុងការលុកលុយនោះ។ នៅថ្ងៃទី ១១ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩១៧ ឧត្តមសេនីយ៍ Edmund Allenby បានចូលក្រុងយេរូសាឡិម ក្នុងយុទ្ធនាការស៊ីណាយ និងប៉ាឡេស្ទីន។ ក្រោយមក សន្ធិសញ្ញាសេវ្រ (១៩២០) ស្តីពីព្រំដែនតួរគី ត្រូវបានលុបចោល និងជំនួសដោយសន្ធិសញ្ញាឡូសាននៅឆ្នាំ ១៩២៣។ ការបង្រួបបង្រួមអារ៉ាប៊ីសាអូឌីតបានកើតឡើងចាប់ពីឆ្នាំ ១៩០២ ដល់ឆ្នាំ ១៩៣៤។ នៅខែឧសភា ឆ្នាំ ១៩៤០ ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី ២ ចក្រភពអង់គ្លេស និងបារាំងបានគ្រប់គ្រង ឬមានសម្ព័ន្ធមិត្តលើដែនដីជាច្រើននៅជុំវិញសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា ក្រុងយេរូសាឡិមត្រូវបានចាត់ទុកជាទូទៅថាជាទីកំណើតនៃសាសនាគ្រិស្ត ដោយមានទីសក្ការៈសំខាន់ៗដូចជា ព្រះវិហារបរិសុទ្ធ (Church of the Holy Sepulchre)។ ចំណែកផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចវិញ ទីក្រុងឌូបៃនៃអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម (UAE) បានសាងសង់អគារ Burj Khalifa ដែលជាអគារខ្ពស់ជាងគេបំផុតក្នុងពិភពលោក ហើយបានបញ្ចប់នៅឆ្នាំ ២០១០។ តំបន់នេះក៏ជាទីតាំងនៃមរតកវប្បធម៌សំខាន់ៗជាច្រើនទៀតផងដែរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ព្រឹត្តិការណ៍បច្ចុប្បន្ននៅមជ្ឈិមបូព៌ាមានឫសគល់ជ្រៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រសតវត្សរ៍ទី ២០។ តាមឯកសាររបស់វិគីភីឌា ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗរួមមាន៖ ផែនការបែងចែកប៉ាឡេស្ទីនរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិក្នុងឆ្នាំ ១៩៤៧, បដិវត្តន៍អេហ្ស៊ីបក្នុងឆ្នាំ ១៩៥២, កិច្ចព្រមព្រៀង Camp David ឆ្នាំ ១៩៧៨ រវាងសហរដ្ឋអាមេរិក អ៊ីស្រាអែល និងអេហ្ស៊ីប, បដិវត្តន៍អ៊ីរ៉ង់ ដែលមានបាតុកម្មរបស់ក្រុមស៊ីអ៊ីតប្រឆាំងរាជវង្សបាហ្លាវី, ការឈ្លានពានរបស់អ៊ីរ៉ាក់លើអ៊ីរ៉ង់ក្នុងឆ្នាំ ១៩៨០, ការឈ្លានពានរបស់អ៊ីស្រាអែលលើលីបង់ក្នុងឆ្នាំ ១៩៨២ និងបាតុកម្មអ៊ីនទីហ្វាដាលើកទី ១ នៅតំបន់ហ្គាហ្សាក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៧។

នៅសតវត្សរ៍ទី ២១ តំបន់នេះបានបន្តទាក់ទាញការយកចិត្តទុកដាក់ពីពិភពលោក៖ ការឈ្លានពានលើអ៊ីរ៉ាក់ក្នុងឆ្នាំ ២០០៣ ដែលនាំឱ្យរូបសំណាកលោក Saddam Hussein នៅទីលាន Firdos ក្នុងក្រុងបាកដាដត្រូវបានដកចេញ, សង្គ្រាមនៅលីបង់ក្នុងឆ្នាំ ២០០៦, ការពង្រីកទឹកដីដ៏ធំបំផុតរបស់អង្គការរដ្ឋឥស្លាមនៅស៊ីរី និងអ៊ីរ៉ាក់ គិតត្រឹមខែមិថុនា ឆ្នាំ ២០១៥, ការផ្ទុះនៅក្រុងបេរូតក្នុងឆ្នាំ ២០២០, ការវាយប្រហារនៅអ៊ីស្រាអែលនៅថ្ងៃទី ៧ ខែតុលា ឆ្នាំ ២០២៣ និងការបំផ្លិចបំផ្លាញនៅរ៉ាហ្វា ក្នុងតំបន់ហ្គាហ្សា នៅខែមករា ឆ្នាំ ២០២៥ បន្ទាប់ពីកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលដកថយ និងពេលបទឈប់បាញ់ចាប់ផ្តើមអនុវត្ត។

សម្រាប់អ្នកអានខ្មែរ ការយល់ដឹងពីប្រវត្តិសាស្ត្រមជ្ឈិមបូព៌ាជួយឱ្យការតាមដានព័ត៌មានអន្តរជាតិមានបរិបទច្បាស់លាស់ជាងមុន ព្រោះតំបន់នេះនៅតែជាចំណុចកណ្តាលនៃជម្លោះ នយោបាយ និងសន្តិសុខដែលមានឥទ្ធិពលលើពិភពលោកទាំងមូល។