ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ជនជាតិម៉ូហក (Mohawk) ឬត្រូវបានគេស្គាល់ដោយឈ្មោះដើមថា Kanien'keháka ដែលបកប្រែថា «ប្រជាជននៃថ្មភ្លើង» (People of the Flint) គឺជាជនជាតិដើមភាគតិចនៃទ្វីបអាមេរិកខាងជើង។ យោងតាម Wikipedia ពួកគេជាប្រជាជាតិមួយក្នុងចំណោមប្រជាជាតិទាំងប្រាំមួយ (Six Nations) នៃសហពន្ធា Haudenosaunee ឬ Iroquois Confederacy ដែលជាសហពន្ធ៉ាប្រជាធិបតេយ្យដំបូងបង្អស់មួយក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ ម៉ូហកត្រូវបានចាត់ទុកថាជា «អ្នកថែរក្សាទ្វារខាងកើត» (Keepers of the Eastern Door) ដោយសារទីតាំងភូមិសាស្ត្ររបស់ពួកគេនៅភាគខាងកើតនៃទឹកដី Haudenosaunee។ ពួកគេមានប្រវត្តិវែងឆ្ងាយ និងដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងទំនាក់ទំនងអាណានិគម និងការតស៊ូដើម្បីសិទ្ធិជនជាតិដើមរហូតដល់បច្ចុប្បន្ន។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាមការចងក្រងរបស់ Wikipedia ទឹកដីប្រពៃណីរបស់ជនជាតិម៉ូហកលាតសន្ធឹងតាមជ្រលងទន្លេម៉ូហក (Mohawk River) នៅក្នុងតំបន់ដែលបច្ចុប្បន្នជារដ្ឋញូវយ៉ក សហរដ្ឋអាមេរិក។ តំបន់នេះស្ថិតក្នុងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីព្រៃឈើខាងកើត (Eastern Woodlands) ដែលសម្បូរដោយធនធានធម្មជាតិ។ បន្ទាប់ពីការផ្លាស់ទីលំនៅដោយសារសង្គ្រាម និងអាណានិគមនិយម សហគមន៍ម៉ូហកបានបង្កើតឡើងនៅកន្លែងជាច្រើនទៀត ជាពិសេសក្នុងប្រទេសកាណាដា។ សហគមន៍សំខាន់ៗរួមមាន៖ Kahnawake និង Kanehsatake ក្នុងរដ្ឋកេបិច Akwesasne ដែលឆ្លងកាត់ព្រំដែនកាណាដា-សហរដ្ឋអាមេរិក Tyendinaga និង Six Nations of the Grand River ក្នុងរដ្ឋអុងតារីញ៉ូ និង St. Regis Mohawk Reservation នៅញូវយ៉ក។

យោងតាមការប៉ាន់ស្មានរបស់ Wikipedia ក្នុងសតវត្សទី ២១ ចំនួនប្រជាជនម៉ូហកសរុបមានប្រមាណ ៣០ ០០០ នាក់ ដោយរស់នៅទាំងក្នុងតំបន់បម្រុង និងទីក្រុងនានា។ ភាសាម៉ូហក (Kanyen'kéha) គឺជាផ្នែកនៃក្រុមភាសា Iroquoian ដែលមានរចនាសម្ព័ន្ធស្មុគស្មាញ ហើយមានកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងស្តារឡើងវិញតាមរយៈកម្មវិធីអប់រំ immersion។ សង្គមម៉ូហកមានប្រព័ន្ធត្រកូលតាមមាតានិយម (matrilineal) ដែលកូនចៅត្រូវបានរាប់តាមខ្សែមាតា និងមានត្រកូលសំខាន់ៗចំនួនបីគឺ ខ្លាឃ្មុំ (Bear) ចចក (Wolf) និងអណ្តើក (Turtle)។ ប្រព័ន្ធនេះមានសារៈសំខាន់ក្នុងការរៀបចំសង្គម និងការដឹកនាំនយោបាយ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ជនជាតិម៉ូហកត្រូវបានថតទុកទាំងក្នុងប្រពៃណីផ្ទាល់មាត់ និងឯកសារជាលាយលក្ខណ៍អក្សរ។ យោងតាមប្រពៃណី សហពន្ធ៉ា Haudenosaunee ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ Deganawida (The Great Peacemaker) និង Hiawatha កាលពីប្រហែល ៨០០ ទៅ ១០០០ ឆ្នាំមុន។ Wikipedia កត់ត្រាថា ម៉ូហកជាសមាជិកស្ថាបនិកមួយក្នុងចំណោមប្រាំប្រជាជាតិដើម (រួមជាមួយ Oneida, Onondaga, Cayuga, និង Seneca)។ ក្នុងនាមជាអ្នកថែរក្សាទ្វារខាងកើត ពួកគេមានទំនួលខុសត្រូវការពារសហពន្ធ៉ាពីការវាយប្រហារពីខាងកើត។

ការមកដល់របស់ជនជាតិអឺរ៉ុបនៅសតវត្សទី ១៧ បាននាំមកនូវការផ្លាស់ប្តូរដ៏ធំ។ ម៉ូហកបានបង្កើតសម្ព័ន្ធភាពជាមួយហូឡង់ និងក្រោយមកជាមួយអង់គ្លេស ដោយក្លាយជាកម្លាំងយោធា និងពាណិជ្ជកម្មដ៏មានឥទ្ធិពល។ ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមបដិវត្តន៍អាមេរិក (American Revolution ១៧៧៥-១៧៨៣) សម្ព័ន្ធភាពម៉ូហកភាគច្រើនបានគាំទ្រចក្រភពអង់គ្លេស ក្រោមការដឹកនាំរបស់មេដឹកនាំយោធា Joseph Brant (Thayendanegea)។ យោងតាម Wikipedia ក្រោយចប់សង្គ្រាម Brant បានដឹកនាំម៉ូហក និងសម្ព័ន្ធមិត្ត Haudenosaunee ផ្សេងទៀតធ្វើចំណាកស្រុកទៅកាន់តំបន់ Grand River ក្នុងកាណាដា ដែលឥឡូវជា Six Nations Reserve។

សតវត្សទី ១៩ និង ២០ បាននាំមកនូវនយោបាយរួមបញ្ចូលដោយបង្ខំ ដូចជា The Indian Act របស់កាណាដា និងសាលាសំណាក់ (residential schools) ដែលបានព្យាយាមលុបបំបាត់វប្បធម៌ និងភាសាម៉ូហក។ ទោះយ៉ាងណា ម៉ូហកបានតស៊ូដើម្បីសិទ្ធិដីធ្លី និងអធិបតេយ្យភាពជានិច្ច។ ឧទាហរណ៍ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩០ វិបត្តិ Oka Crisis បានកើតឡើងដោយសារជម្លោះដីធ្លីរវាងម៉ូហកនិងរដ្ឋាភិបាលកាណាដា ដែលបង្ហាញពីការតស៊ូយ៉ាងខ្លាំងក្លារបស់សហគមន៍។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សេដ្ឋកិច្ចប្រពៃណីរបស់ជនជាតិម៉ូហកពឹងអាស្រ័យលើការបរបាញ់ ការនេសាទ និងជាពិសេសកសិកម្មដែលដាំដុះ «បងប្អូនបី» (Three Sisters) គឺពោត សណ្តែក និងល្ពៅ។ បច្ចុប្បន្ននេះ សហគមន៍ម៉ូហកមានសេដ្ឋកិច្ចចម្រុះ រួមទាំងវិស័យឧស្សាហកម្ម សេវាកម្ម និងការគ្រប់គ្រងកាស៊ីណូ (gaming operations) ដែលផ្តល់ចំណូលសម្រាប់សហគមន៍ខ្លះ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ម៉ូហកមានកេរ្តិ៍ឈ្មោះល្បីល្បាញជាពិសេសក្នុងនាមជាកម្មករសាងសង់ដែកថែប ឬ «Mohawk ironworkers» ដែលបានចូលរួមកសាងស្ថាបត្យកម្មខ្ពស់ៗជាច្រើននៅសហរដ្ឋអាមេរិក ដូចជា Empire State Building និង World Trade Center ជាដើម។ យោងតាម Wikipedia ប្រពៃណីការងារនៅកម្ពស់នេះបានចាប់ផ្តើមពីដើមសតវត្សទី ២០ ហើយក្លាយជាមុខរបរដ៏សំខាន់សម្រាប់បុរសម៉ូហកជាច្រើនជំនាន់។

វប្បធម៌ម៉ូហកសម្បូរដោយប្រពៃណី និងពិធីបុណ្យ។ ផ្ទះវែង (longhouses) គឺជាលំនៅដ្ឋាន និងទីតាំងធ្វើពិធីសាសនា។ របាំ និងតន្ត្រីដូចជា powwow និងរបាំ hoop ត្រូវបានថែរក្សានិងប្រារព្ធឡើងជាទៀងទាត់។ សិល្បករ និងអ្នកនិពន្ធម៉ូហកដូចជា E. Pauline Johnson (Tekahionwake) កវី និងអ្នកនិយាយសុន្ទរកថាដែលបានល្បីក្នុងសតវត្សទី ១៩-២០ បានចែករំលែករឿងរ៉ាវ និងទស្សនវិស័យរបស់ជនជាតិដើមដល់ទស្សនិកជនទូលំទូលាយ។ ក្រៅពីនេះ កម្មវិធីស្តារភាសាកំពុងជួយរក្សាអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌ ដោយមានសាលា immersion និងការបណ្តុះបណ្តាលអ្នកដឹកនាំសហគមន៍។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

បច្ចុប្បន្ននេះ ជនជាតិម៉ូហកប្រឈមមុខនឹងបញ្ហាសម័យទំនើបជាច្រើន ប៉ុន្តែក៏កំពុងបន្តរីកចម្រើនក្នុងការទាមទារសិទ្ធិ និងការអភិវឌ្ឍសហគមន៍។ យោងតាម Wikipedia បញ្ហាសំខាន់ៗរួមមាន ការទាមទារដីធ្លីប្រពៃណី ការប្រឆាំងនឹងគម្រោងប្រេងឥន្ធនៈដែលអាចប៉ះពាល់ទឹកដី និងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីយុត្តិធម៌ចំពោះជនរងគ្រោះនៃសាលាសំណាក់។ ក្រុមសកម្មជនម៉ូហក ដូចជា Mohawk Warrior Society បានដើរតួនាទីក្នុងការតវ៉ា Oka Crisis និងព្រឹត្តិការណ៍ផ្សេងទៀត ដោយទាក់ទាញការយកចិត្តទុកដាក់ពីអន្តរជាតិ។

ក្រៅពីការតស៊ូ ម៉ូហកក៏មានវត្តមានក្នុងឆាកអន្តរជាតិតាមរយៈវប្បធម៌ និងការសិក្សា។ ជាឧទាហរណ៍ ការសម្តែងរបាំ hoop ក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ Wikimania ឆ្នាំ ២០១៧ បង្ហាញពីការចែករំលែកវប្បធម៌នៅលើឆាកពិភពលោក។ បញ្ហាដែលជនជាតិម៉ូហកកំពុងប្រឈមមានភាពស្រដៀងគ្នាទៅនឹងបញ្ហាសិទ្ធិជនជាតិដើមភាគតិចនៅទូទាំងពិភពលោក រួមទាំងនៅកម្ពុជាផងដែរ ដែលមានសហគមន៍ជនជាតិដើមភាគតិចកំពុងការពារដី និងវប្បធម៌របស់ពួកគេក្នុងសម័យទំនើបនេះ។