ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ចក្រភពម៉ុងហ្គោល (Mongol Empire) គឺជាអាណាចក្រដែលមានទឹកដីជាប់គ្នាដ៏ធំបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ។ តាមការពិពណ៌នារបស់សព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ចក្រភពនេះមានដើមកំណើតនៅតំបន់ដែលបច្ចុប្បន្ននេះគឺជាប្រទេសម៉ុងហ្គោល នៅភាគខាងកើតនៃទ្វីបអាស៊ី ហើយនៅចំណុចកំពូលរបស់វាបានលាតសន្ធឹងពីសមុទ្រជប៉ុនរហូតដល់អឺរ៉ុបខាងកើត ដោយពង្រីកទៅខាងជើងចូលទៅក្នុងតំបន់ស៊ីបេរី និងខាងត្បូងចូលដល់ឧបទ្វីបឥណ្ឌា ថែមទាំងបានធ្វើការត្រួតត្រាលើតំបន់ខ្ពង់រាបអ៊ីរ៉ង់ និងឈានដល់ភាគខាងលិចរហូតដល់តំបន់ឡេវ៉ង់ និងជួរភ្នំកាប៉ាធៀន។ ចក្រភពនេះបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការផ្លាស់ប្តូរដំណើរប្រវត្តិសាស្ត្រពិភពលោក តាមរយៈការពង្រីកទឹកដី ការផ្សព្វផ្សាយវប្បធម៌ និងការធ្វើសមាហរណកម្មសេដ្ឋកិច្ចនៅលើផ្លូវសូត្រ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ចក្រភពម៉ុងហ្គោលមានដើមកំណើតនៅលើខ្ពង់រាបម៉ុងហ្គោល ដែលជាតំបន់វាលទំនាបធំទូលាយ និងជួរភ្នំនៅភាគខាងជើងនៃប្រទេសចិនបច្ចុប្បន្ន និងភាគខាងត្បូងនៃតំបន់ស៊ីបេរី។ តាមការរាយការណ៍របស់ Wikipedia ក្នុងអំឡុងពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី១២ កុលសម្ព័ន្ធម៉ុងហ្គោល តាតា កេរ៉េត មើគីត និងក្រុមកុលសម្ព័ន្ធជាច្រើនទៀតបានរស់នៅរាយប៉ាយក្នុងតំបន់នេះ ហើយមានជម្លោះគ្នាជាញឹកញាប់។ បន្ទាប់ពីការបង្រួបបង្រួមក្រោមការដឹកនាំរបស់ហ្គេងហ្គីស ខាន់ ចក្រភពបានពង្រីកទឹកដីឲ្យរួមបញ្ចូលនូវតំបន់វប្បធម៌ផ្សេងៗគ្នាជាច្រើន ចាប់ពីប្រទេសចិន ពែរ្ស រុស្ស៊ី រហូតដល់អឺរ៉ុបខាងកើត ដោយប្រជាជនទាំងនោះនិយាយភាសាផ្សេងៗ និងប្រកាន់ជំនឿសាសនាផ្សេងៗគ្នា។ រដ្ឋធានីរបស់ចក្រភពគឺទីក្រុងការ៉ាកូរ៉ុម ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងប្រទេសម៉ុងហ្គោលសព្វថ្ងៃ ហើយត្រូវបានគេស្គាល់ដោយសារសំណង់សិល្បៈ និងសំណល់បុរាណវត្ថុដូចជារូបអណ្តើកថ្មជាដើម។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិនៃចក្រភពម៉ុងហ្គោលចាប់ផ្តើមពីការបង្រួបបង្រួមកុលសម្ព័ន្ធម៉ុងហ្គោលដោយលោកតេមុជីន ដែលក្រោយមកបានទទួលព្រះនាមហ្គេងហ្គីស ខាន់ (Genghis Khan) នៅក្នុងឆ្នាំ១២០៦។ តាមឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រដែលបានពិពណ៌នាដោយ Wikipedia និងរូបគំនូរសាត្រាស្លឹករឹតពីសតវត្សរ៍ទី១៥ ព្រឹត្តិការណ៍នេះត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាចំណុចចាប់ផ្តើមនៃយុគសម័យដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតមួយក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ហ្គេងហ្គីស ខាន់ កងទ័ពម៉ុងហ្គោលបានវាយដណ្តើមយកទឹកដីជាច្រើន រួមមានរាជវង្សជិន (Jin) នៅភាគខាងជើងប្រទេសចិន និងចក្រភពខ្វារ៉ាសមៀន (Khwarezmian Empire) នៅភាគកណ្តាលអាស៊ី។

បន្ទាប់ពីការស្លាប់របស់ហ្គេងហ្គីស ខាន់ អ្នកស្នងរាជ្យជាបន្តបន្ទាប់ដូចជា អូហ្គេដៃ ហ្គូយុក ម៉ុងកេ និងគូប្លៃ ខាន់ បានធ្វើការពង្រីកទឹកដីបន្ថែមទៀត។ គូប្លៃ ខាន់ ដែលជាចៅប្រុសរបស់ហ្គេងហ្គីស បានបង្កើតរាជវង្សយាននៅប្រទេសចិនក្នុងឆ្នាំ១២៧១ ខណៈពេលដែលចៅប្រុសម្នាក់ទៀតឈ្មោះ ហ៊ូឡាហ្គូ បានបង្កើតខាន់ស្តេតអ៊ីល (Ilkhanate) នៅពែរ្ស បន្ទាប់ពីបានវាយយកទីក្រុងបាកដាដក្នុងឆ្នាំ១២៥៨។ ដែនដីភាគខាងលិចបានក្លាយទៅជាហ្គោលឌិនហូដ (Golden Horde) ត្រួតត្រាលើតំបន់រុស្ស៊ី និងអឺរ៉ុបខាងកើត ដូចបានបង្ហាញក្នុងរូបតូចៗពីសតវត្សរ៍ទី១៦ ដែលបង្ហាញអំពីការវាយប្រហារលើក្រុងស៊ូសដាល។ នៅទិសខាងកើត កងទ័ពម៉ុងហ្គោលបានឈ្លានពានដល់តំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដូចជាតំបន់វៀតណាម និងចម្ប៉ានៅសម័យនោះ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

នៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ចក្រភពម៉ុងហ្គោល ផ្លូវសូត្រត្រូវបានស្តារឡើងវិញ និងពង្រីកសន្តិភាព ដែលគេហៅថា “សន្តិភាពម៉ុងហ្គោល” (Pax Mongolica)។ តាមការរាយការណ៍របស់ Wikipedia រយៈពេលនេះបានជំរុញឲ្យមានការដោះដូរពាណិជ្ជកម្ម គំនិត និងបច្ចេកវិទ្យារវាងទ្វីបអាស៊ី និងអឺរ៉ុបយ៉ាងសកម្ម។ ទំនិញដូចជាសូត្រ គ្រឿងអលង្ការ អំបិល និងកាំភ្លើងត្រូវបានដឹកជញ្ជូនឆ្លងកាត់ព្រំដែនដោយសុវត្ថិភាព។

ផ្នែកវប្បធម៌ ចក្រភពនេះមានការអត់ឱនខាងសាសនា ដោយអ្នកដឹកនាំម៉ុងហ្គោលជាច្រើនបានប្រកាន់យកសាសនាផ្សេងៗគ្នារួមមានព្រះពុទ្ធសាសនា គ្រីស្ទសាសនានេស្តូរី និងក្រោយមកសាសនាអ៊ីស្លាម។ គំរូមួយដែលគួរឲ្យកត់សម្គាល់គឺការប្តូរសាសនារបស់ខាន់ហ្គាហ្សាន (Ghazan Khan) នៃខាន់ស្តេតអ៊ីល ពីព្រះពុទ្ធសាសនាទៅកាន់សាសនាអ៊ីស្លាម ដូចបានបង្ហាញក្នុងរូបតូចពែរ្ស។ ការផ្លាស់ប្តូរវប្បធម៌បានពង្រីកដល់វិស័យវិទ្យាសាស្ត្រផងដែរ ដោយតារាវិទូពែរ្សបានធ្វើការនៅក្នុងរាជវាំងម៉ុងហ្គោល ហើយសៀវភៅតារាសាស្ត្រដូចជា “សាន់ជូហ្វីនី ហ្ស៊ីច” (Sanjufini Zij) ដែលសរសេរជាភាសាម៉ុងហ្គោលបុរាណត្រូវបានបង្កើតឡើង។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ទោះបីជាចក្រភពម៉ុងហ្គោលបានដួលរលំនៅសតវត្សរ៍ទី១៤ ក៏ដោយកេរដំណែលរបស់វានៅតែមានឥទ្ធិពលដល់សព្វថ្ងៃនេះ។ តាមការវិភាគផែនទីពី Wikipedia ដែនដីដ៏ធំល្វឹងល្វើយដែលធ្លាប់ស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ម៉ុងហ្គោលនៅសតវត្សរ៍ទី១៣ បានបំបែកទៅជាប្រទេសទំនើបជាច្រើនដូចជា ចិន រុស្ស៊ី អ៊ីរ៉ង់ និងបណ្តាប្រទេសអាស៊ីកណ្តាល។ សម្រាប់អ្នកអានកម្ពុជា ការវាយប្រហាររបស់ម៉ុងហ្គោលទៅលើតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍នៅសម័យនោះ ដូចជាការឈ្លានពានវៀតណាម និងចម្ប៉ា គឺជាព្រឹត្តិការណ៍ដែលកើតឡើងក្នុងពេលដំណាលគ្នានឹងភាពរុងរឿងរបស់ចក្រភពខ្មែរសម័យអង្គរ។ ទោះបីម៉ុងហ្គោលមិនបានវាយដណ្តើមយកដីខ្មែរដោយផ្ទាល់ក៏ដោយ ក៏វត្តមានរបស់ពួកគេអាចបានជះឥទ្ធិពលដល់ស្ថានភាពនយោបាយ និងផ្លូវពាណិជ្ជកម្មក្នុងតំបន់។

សព្វថ្ងៃនេះ ប្រទេសម៉ុងហ្គោលសម័យទំនើបថែរក្សានូវកេរដំណែលនៃបុព្វបុរសរបស់ខ្លួនតាមរយៈវប្បធម៌ប្រពៃណី និងវិស័យទេសចរណ៍។ ហ្សែនរបស់ហ្គេងហ្គីស ខាន់ ក៏ត្រូវបានគេរកឃើញថាបន្តវង្សនៅក្នុងបុរសរាប់លាននាក់ទូទាំងពិភពលោក។ មេរៀនស្តីពីយុទ្ធសាស្ត្រយោធា ការគ្រប់គ្រងចក្រភពចម្រុះវប្បធម៌ និងផលប៉ះពាល់នៃការពង្រីកដែនដីដ៏ឆាប់រហ័សនៅតែជាមេរៀនដ៏សំខាន់សម្រាប់អ្នកសិក្សាប្រវត្តិសាស្ត្រ និងនយោបាយបច្ចុប្បន្ន។