ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយអនឡាញ Wikipedia ប្រទេសណាស៊ីអាល្លឺម៉ង់ មានឈ្មោះផ្លូវការថា រាជាណាចក្រអាល្លឺម៉ង់ (German Reich) និងក្រោយមក មហារាជាណាចក្រអាល្លឺម៉ង់ (Greater German Reich) គឺជារដ្ឋអាល្លឺម៉ង់នៅចន្លោះឆ្នាំ ១៩៣៣ ដល់ ១៩៤៥ ដែលគ្រប់គ្រងដោយ អាដុល ហ៊ីត្លែរ និងគណបក្សណាស៊ី (Nazi Party) ដោយបានប្រែក្លាយប្រទេសនេះទៅជារបបផ្ដាច់ការផ្ដាច់ការនិយម។ របបនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា «រាជាណាចក្រទីបី» (Third Reich) ដោយអះអាងថាជាអ្នកស្នងរាជ្យបន្តពីចក្រភពរ៉ូមដ៏ពិសិដ្ឋ (៨០០–១៨០៦) និងចក្រភពអាល្លឺម៉ង់ (១៨៧១–១៩១៨)។ យោងតាម Wikipedia របបណាស៊ីបានបញ្ចប់នៅខែឧសភា ឆ្នាំ ១៩៤៥ ក្រោយពីសម្ព័ន្ធមិត្តបានយកឈ្នះលើអាល្លឺម៉ង់ និងចូលក្រុងបែរឡាំង ដោយបញ្ចប់សង្គ្រាមលោកលើកទី២ នៅអឺរ៉ុប។ Wikipedia បញ្ជាក់ថា ណាស៊ីអាល្លឺម៉ង់ ជារដ្ឋផ្ដាច់ការមួយដែលបានអនុវត្តនយោបាយជាតិនិយមជ្រុលនិយម ប្រកាន់ពូជសាសន៍ និងពង្រីកទឹកដីយ៉ាងខ្លាំងក្លា ដែលនាំឱ្យមានការសម្លាប់រង្គាលជនជាតិជ្វីហ្វរាប់លាននាក់ និងសង្គ្រាមដ៏សាហាវបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាម Wikipedia ទឹកដីរបស់ណាស៊ីអាល្លឺម៉ង់បានពង្រីកខ្លួនយ៉ាងខ្លាំងក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ដោយចាប់ផ្ដើមពីការបញ្ចូលប្រទេសអូទ្រីស (Anschluss) នៅឆ្នាំ ១៩៣៨ និងការកាន់កាប់តំបន់ស៊ូដេតែនឡង់ ប្រទេសឆេកូស្លូវ៉ាគី រហូតដល់ការកាន់កាប់ផ្នែកធំនៃទ្វីបអឺរ៉ុប។ ប្រជាជននៅក្នុងតំបន់ទាំងនេះមានភាពចម្រុះជាតិសាសន៍ ប៉ុន្តែរបបណាស៊ីបានអនុវត្តគោលនយោបាយប្រកាន់ពូជសាសន៍យ៉ាងតឹងរឹង ដោយចាត់ទុកជនជាតិអាល្លឺម៉ង់ជាពូជសាសន៍ម្ចាស់ (Master Race) និងបៀតបៀនជនជាតិដទៃ ជាពិសេសជនជាតិជ្វីហ្វ ជនជាតិស្លាវី និងក្រុមរ៉ូម៉ានី។ យោងតាម Wikipedia រដ្ឋាភិបាលណាស៊ីបានបែងចែកតំបន់កាន់កាប់ជាមណ្ឌលរដ្ឋបាល (Reichsgaue) និងដែនដីកាន់កាប់ដូចជា ប៉ូឡូញ និងអ៊ុយក្រែន ដោយមានគោលបំណងដាក់ឱ្យស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងជាអចិន្ត្រៃយ៍។ មុនសង្គ្រាម ប្រជាជនអាល្លឺម៉ង់មានប្រមាណ ៦៩ លាននាក់ (នៅឆ្នាំ ១៩៣៩) ដោយរួមបញ្ចូលទាំងតំបន់ដែលទើបបញ្ចូលថ្មី។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមការចងក្រងរបស់ Wikipedia ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃណាស៊ីអាល្លឺម៉ង់អាចបែងចែកជាបីដំណាក់កាលធំៗ ៖ ការឡើងកាន់អំណាច ការពង្រីកទឹកដី និងសង្គ្រាម និងការដួលរលំ។ នៅខែមករា ឆ្នាំ ១៩៣៣ អាដុល ហ៊ីត្លែរ ត្រូវបានតែងតាំងជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ហើយភ្លាមៗនោះបានដំឡើងអំណាចឱ្យខ្លួនឯង ដោយបង្កើតរដ្ឋផ្ដាច់ការ។ ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗរួមមាន ការអនុម័តច្បាប់សិទ្ធិវិសេស (Enabling Act) ដែលផ្ដល់អំណាចពេញលេញដល់រដ្ឋាភិបាល និងការហាមឃាត់គណបក្សប្រឆាំងទាំងអស់។

Wikipedia រាយការណ៍ថា ក្នុងឆ្នាំ ១៩៣៩ អាល្លឺម៉ង់បានឈ្លានពានប្រទេសប៉ូឡូញ ដែលបង្កឱ្យចក្រភពអង់គ្លេស និងបារាំងប្រកាសសង្គ្រាម ចាប់ផ្ដើមសង្គ្រាមលោកលើកទី២។ ក្នុងអំឡុងពេលសង្គ្រាម កងទ័ពអាល្លឺម៉ង់បានដណ្ដើមកាន់កាប់ទឹកដីមួយភាគធំនៃទ្វីបអឺរ៉ុប ប៉ុន្តែបន្ទាប់ពីការបរាជ័យនៅសមរភូមិស្តាលីនក្រាដ (ឆ្នាំ ១៩៤៣) និងការបើកមុខវិញ្ញាសាទីពីរនៅភាគខាងលិចដោយកងកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្ត អាល្លឺម៉ង់បានចាញ់សង្គ្រាមបន្តិចម្ដងៗ។ ទីបំផុត នៅខែឧសភា ឆ្នាំ ១៩៤៥ អាល្លឺម៉ង់បានចុះចាញ់ដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌ ហើយហ៊ីត្លែរបានធ្វើអត្តឃាតខ្លួនឯង។

ជាផ្នែកមួយនៃប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏ខ្មៅងងឹត របបណាស៊ីបានធ្វើការសម្លាប់រង្គាល (Holocaust) ដោយសម្លាប់ជនជាតិជ្វីហ្វប្រមាណ ៦ លាននាក់ តាមរយៈជំរុំមរណៈ ការបាញ់សម្លាប់ និងវិធីផ្សេងៗទៀត។ Wikipedia បញ្ជាក់ថា នេះជាឧក្រិដ្ឋកម្មប្រល័យពូជសាសន៍ដ៏ធំបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាម Wikipedia សេដ្ឋកិច្ចរបស់ណាស៊ីអាល្លឺម៉ង់ត្រូវបានរៀបចំឡើងដើម្បីគាំទ្រយោធា និងសង្គ្រាម។ តាមរយៈគោលនយោបាយ «បួនឆ្នាំ» (Four Year Plan) ក្រោមការដឹកនាំរបស់ Hermann Göring រដ្ឋាភិបាលបានជំរុញឱ្យមានការផលិតអាវុធ ការសាងសង់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និងការកេងប្រវ័ញ្ចពលកម្មដោយបង្ខំពីតំបន់កាន់កាប់។ រោងចក្រធំៗដូចជា IG Farben បានប្រើប្រាស់កម្លាំងពលករជាប់ឃុំពីជំរុំ Auschwitz ដើម្បីផលិតសម្ភារៈសង្គ្រាម។

ផ្នែកវប្បធម៌ ណាស៊ីបានគ្រប់គ្រងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ និងសិល្បៈទាំងអស់។ ការប្រើប្រាស់ការឃោសនាតាមរយៈរដ្ឋមន្ត្រី Joseph Goebbels បានបំប៉ោងគំនិតជាតិនិយម ប្រឆាំងសាសន៍ជ្វីហ្វ និងការលើកតម្កើងហ៊ីត្លែរ។ សាលារៀនត្រូវបានបង្ខំឱ្យបង្រៀនមនោគមន៍វិជ្ជាណាស៊ី ហើយយុវជនត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុងអង្គការយុវជនហ៊ីត្លែរ និងសម្ព័ន្ធយុវនារីអាល្លឺម៉ង់។ លើសពីនេះ សៀវភៅដែលចាត់ទុកថា «ប្រឆាំងអាល្លឺម៉ង់» ត្រូវបានដុតជាសាធារណៈ ដូចដែលបានកើតឡើងនៅឆ្នាំ ១៩៣៣។ កីឡាក៏ត្រូវបានប្រើជាឧបករណ៍ឃោសនា ដូចជាការរៀបចំកីឡាអូឡាំពិករដូវក្ដៅឆ្នាំ ១៩៣៦ នៅបែរឡាំង ដើម្បីបង្ហាញពី «ឧត្តមភាពនៃពូជសាសន៍អាល្លឺម៉ង់»។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ណាស៊ីអាល្លឺម៉ង់នៅតែជាមេរៀនប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏សំខាន់សម្រាប់ពិភពលោកនាពេលបច្ចុប្បន្ន។ យោងតាម Wikipedia ក្រោយសង្គ្រាម សវនាការនៅណូរ៉េមប៊ែកបានបង្កើតគំរូសម្រាប់ការកាត់ទោសឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ និងបានរួមចំណែកដល់ការបង្កើតច្បាប់អន្តរជាតិទំនើប។ សព្វថ្ងៃ ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់មានច្បាប់ហាមឃាត់ការផ្សព្វផ្សាយនិមិត្តសញ្ញាណាស៊ី និងការបដិសេធការសម្លាប់រង្គាល ដោយប្ដេជ្ញាចិត្តមិនឱ្យប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏ខ្មៅងងឹតនេះកើតឡើងម្ដងទៀត។

សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse ការសិក្សាអំពីណាស៊ីអាល្លឺម៉ង់អាចផ្ដល់មេរៀនអំពីគ្រោះថ្នាក់នៃការគ្រប់គ្រងផ្ដាច់ការ ការឃោសនាបំភ្លៃការពិត និងការរើសអើងពូជសាសន៍ ដែលសុទ្ធសឹងជាបញ្ហាដែលសង្គមកម្ពុជា និងសកលលោកកំពុងប្រឈមក្នុងទម្រង់ផ្សេងៗ។ ការចងចាំពីអតីតកាលជាមូលដ្ឋានសម្រាប់ការកសាងអនាគតដ៏យុត្តិធម៌ និងសន្តិភាព។