នេប៉ាល់

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

នេប៉ាល់ ដែលមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យនេប៉ាល់ គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់អាស៊ីខាងត្បូង។ យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយវីគីភីឌា (Wikipedia) ប្រទេសនេះមានព្រំប្រទល់ខាងជើងជាប់តំបន់ទីបេនៃប្រទេសចិន និងខាងត្បូង ខាងកើត និងខាងលិចជាប់ប្រទេសឥណ្ឌា។ នេប៉ាល់មានផ្ទៃក្រឡាសរុប ១៤៧,៥១៦ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ និងមានប្រជាជនជាង ២៨ លាននាក់។ រដ្ឋធានី និងទីក្រុងធំបំផុតគឺ កដ្ឋមណ្ឌូ (Kathmandu)។ ប្រទេសនេះល្បីល្បាញដោយសារទីតាំងនៅលើជួរភ្នំហិម៉ាល័យ និងជាទីតាំងនៃកំពូលភ្នំអេវើរ៉េស (Mount Everest) ដែលជាចំណុចខ្ពស់បំផុតលើផែនដី។ លើសពីនេះ នេប៉ាល់ជាកន្លែងប្រសូត្ររបស់ព្រះពុទ្ធគៅតម និងជារដ្ឋពហុវប្បធម៌ដ៏សម្បូរបែប។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាមវីគីភីឌា នេប៉ាល់ស្ថិតនៅចំកណ្តាលនៃជួរភ្នំហិម៉ាល័យ ហើយភូមិសាស្ត្ររបស់វាចែកចេញជា ៣ តំបន់ធំៗគឺ តំបន់វាលទំនាបតេរ៉ៃ (Terai) តំបន់ភ្នំកណ្ដាល (Hills) និងតំបន់ភ្នំខ្ពស់ហិម៉ាល័យ។ ក្នុងចំណោមកំពូលភ្នំខ្ពស់បំផុតទាំង ១០ នៅលើពិភពលោក មានរហូតដល់ ៨ ស្ថិតនៅក្នុងទឹកដីនេប៉ាល់ រួមទាំងភ្នំអេវើរ៉េស ដែលមានកម្ពស់ ៨,៨៤៨ ម៉ែត្រ។ តំបន់ទំនាបតេរ៉ៃមានព្រៃក្រាស់ និងជាជម្រកសត្វព្រៃដូចជា រមាសស្នែងមួយ ខ្លា និងដំរី ដោយមានឧទ្យានជាតិឈីតវ៉ាន់ (Chitwan) ជាតំបន់អភិរក្សដ៏សំខាន់។ អាកាសធាតុប្រែប្រួលពីត្រូពិចនៅភាគខាងត្បូង រហូតដល់ត្រជាក់អាល់ផែននៅតំបន់កំពូលភ្នំ។

ប្រជាជននេប៉ាល់មានប្រមាណ ២៨ លាននាក់ និងជារដ្ឋពហុជនជាតិ។ តាមការរាយការណ៍របស់វីគីភីឌា ក្រុមជនជាតិសំខាន់ៗរួមមាន ឆេតទ្រី (Chhetri) បាហ៊ុន (Bahun) ម៉ាហ្គា (Magar) ថារូ (Tharu) និងនេវ៉ា (Newar) ជាដើម។ ភាសានេប៉ាល់ជាភាសាផ្លូវការ ប៉ុន្តែមានភាសាក្នុងស្រុកជាង ១២០ ត្រូវបាននិយាយនៅទូទាំងប្រទេស។ សាសនាហិណ្ឌូគឺជាសាសនាដែលមានអ្នកកាន់ច្រើនជាងគេ តាមពីក្រោយដោយព្រះពុទ្ធសាសនា ឥស្លាម និងគ្រិស្តសាសនា។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិសាស្ត្រនេប៉ាល់មានឫសគល់យ៉ាងជ្រៅ។ យោងតាមវីគីភីឌា តំបន់លុម្ពិនី (Lumbini) នៅភាគខាងលិចប្រទេស ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជាកន្លែងប្រសូត្ររបស់ព្រះពុទ្ធគៅតម ប្រហែលឆ្នាំ ៥៦៣ មុនគ.ស.។ សិលាចារិកថ្មចាស់ជាងគេនៅនេប៉ាល់ គឺសិលាចារិកនៅចាំងួណារាយណ៍ (Changu Narayan) ដែលមានអាយុកាលតាំងពីឆ្នាំ ៤៦៤ គ.ស.។ អស់រាប់សតវត្ស មាននគរជាច្រើនដូចជា កិរាត (Kirat) លិច្ឆវី (Licchavi) និងមល្លៈ (Malla) បានគ្រប់គ្រងតំបន់នេះ ដោយបន្សល់ទុកនូវស្នាព្រះហស្ថសិល្បៈនិងស្ថាបត្យកម្មលំដាប់ពិភពលោក ដូចជាទីលានដរបារ (Durbar Square) ជាដើម។

នៅពាក់កណ្ដាលសតវត្សទី ១៨ ព្រះបាទព្រិថវី នារាយណ៍ ស្សាហ៍ (Prithvi Narayan Shah) នៃនគរគោរខា (Gorkha) បានបង្រួបបង្រួមនគរតូចៗឲ្យទៅជាព្រះរាជាណាចក្រនេប៉ាល់បង្រួបបង្រួមមួយ។ ចាប់ពីឆ្នាំ ១៨៤៦ ត្រកូលរ៉ាណា (Rana) បានដណ្តើមអំណាចជានាយករដ្ឋមន្ត្រីតំណពូជ ដោយទុកព្រះមហាក្សត្រជានិមិត្តរូប និងអនុវត្តគោលនយោបាយឯកោនិយមអស់រយៈពេលជាងមួយសតវត្ស។ របបនេះត្រូវបានបញ្ចប់នៅឆ្នាំ ១៩៥១ ដោយបដិវត្តន៍ប្រជាធិបតេយ្យដឹកនាំដោយលោកប៊ី.ភី. កូរ៉ាឡា (B.P. Koirala) ហើយនេប៉ាល់បានក្លាយជារាជានិយមអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។

ពីឆ្នាំ ១៩៩៦ រហូតដល់ ២០០៦ នេប៉ាល់បានជួបសង្រ្គាមផ្ទៃក្នុងរវាងកងកម្លាំងរដ្ឋាភិបាល និងក្រុមឧទ្ទាមម៉ៅនិយម ដែលបណ្ដាលឲ្យមនុស្សរាប់ម៉ឺននាក់ស្លាប់។ នៅឆ្នាំ ២០០៨ ក្រោយកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាព របបរាជានិយមត្រូវបានលុបបំបាត់ជាផ្លូវការ ហើយសាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យត្រូវបានបង្កើតឡើង។ ក្នុងឆ្នាំ ២០២៦ តាមរូបភាពចុះផ្សាយដោយវីគីភីឌា លោកបាឡែន ស្សាហ៍ (Balen Shah) កំពុងកាន់តំណែងជានាយករដ្ឋមន្ត្រី។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សេដ្ឋកិច្ចនេប៉ាល់ពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងលើវិស័យកសិកម្ម ដែលផ្តល់ការងារដល់ប្រជាជនប្រមាណ ៦០%។ លំហូរប្រាក់ពីពលករចំណាកស្រុកទៅធ្វើការនៅបរទេស ក៏មានចំណែកយ៉ាងសំខាន់ដែរ ដោយមានចំនួនជាង ២៥% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប។ តាមវីគីភីឌា ទេសចរណ៍ជាប្រភពចំណូលធំ ជាពិសេសការឡើងភ្នំ និងការស្វែងយល់ពីបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌។ នេប៉ាល់ក៏មានសក្តានុពលវារីអគ្គិសនីយ៉ាងសម្បូរបែប ហើយកំពុងព្យាយាមនាំចេញថាមពលទៅកាន់ប្រទេសជិតខាង។ ទោះបីមានវឌ្ឍនភាពខ្លះ ក៏នេប៉ាល់នៅតែជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសក្រីក្របំផុត ដោយមាន GDP សម្រាប់មនុស្សម្នាក់នៅកម្រិតទាបនៅឡើយ។

ផ្នែកវប្បធម៌ នេប៉ាល់គឺជាល្បាយដ៏រស់រវើកនៃឥទ្ធិពលហិណ្ឌូនិងពុទ្ធសាសនា។ ពិធីបុណ្យជាតិធំៗដូចជា ដាសែន (Dashain) និងធីហារ (Tihar) ត្រូវបានប្រារព្ធយ៉ាងទូលំទូលាយ។ ប្រពៃណីយ៍សិល្បៈនៅតាមទីលានដរបារ និងប្រាសាទបុរាណ ត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌពិភពលោកដោយ UNESCO។ អក្សរសាស្ត្រក៏រីកចម្រើនដែរ ដោយមានអ្នកនិពន្ធល្បីដូចជា ភានុភក្តា អាឆារ្យ (Bhanubhakta Acharya) ដែលបានបកប្រែរឿងរាមកេរ្តិ៍ជាភាសានេប៉ាល់នៅសតវត្សទី ១៩។ ម្ហូបអាហារប្រចាំគ្រួសារគឺ ដាល់-ផាត់ (Dal-bhat) ដែលមានបាយ ស៊ុបសណ្ដែក បន្លែ និងទឹកដោះគោជូរ ខណៈដែលម៉ូម៉ូ (Momo) ជាអាហារសម្រន់ពេញនិយម។ ក្រៅពីនេះ កងទ័ពហ្គួរខា (Gurkha) និងកាំបិតគួគ្រី (Kukri) បានក្លាយជានិមិត្តសញ្ញានៃភាពក្លាហានរបស់ជាតិ ហើយពួកគេក៏ជាអ្នកចូលរួមដ៏សំខាន់ក្នុងបេសកកម្មរក្សាសន្តិភាពរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិផងដែរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នេប៉ាល់ស្ថិតក្នុងទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្ររវាងប្រទេសចិននិងឥណ្ឌា ដែលធ្វើឲ្យខ្លួនក្លាយជារដ្ឋទ្រនាប់ (buffer state) ដែលត្រូវគ្រប់គ្រងឥទ្ធិពលពីមហាអំណាចទាំងពីរជានិច្ច។ តាមវីគីភីឌា នៅក្នុងឆ្នាំ ២០២៥ ប្រទេសនេះបានឃើញការតវ៉ាធំៗរបស់យុវជនជំនាន់ Z ដែលទាមទារយុត្តិធម៌សង្គម កំណែទម្រង់នយោបាយ និងការប្រយុទ្ធប្រឆាំងអំពើពុករលួយ។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះបានបង្ហាញពីការភ្ញាក់រឭករបស់ប្រជាពលរដ្ឋវ័យក្មេង និងឥទ្ធិពលរបស់ពួកគេក្នុងទិសដៅនយោបាយថ្មី។

សម្រាប់អ្នកអាននៅកម្ពុជា នេប៉ាល់ជាប្រទេសមួយដែលមានលក្ខណៈស្រដៀងគ្នាក្នុងន័យប្រពៃណីព្រះពុទ្ធសាសនា និងការប្រឈមមុខនឹងការអភិវឌ្ឍ។ ការផ្លាស់ប្តូរបទពិសោធន៍ផ្នែកទេសចរណ៍ និងការគ្រប់គ្រងបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌អាចជាសក្តានុពលសម្រាប់កិច្ចសហប្រតិបត្តិការទ្វេភាគី។ ទន្ទឹមនឹងនេះ ផលប៉ះពាល់នៃការប្រែប្រួលអាកាសធាតុនៅលើភ្នំហិម៉ាល័យកំពុងគំរាមដល់ប្រភពទឹកដ៏សំខាន់សម្រាប់ប្រជាជនរាប់រយលាននាក់នៅអាស៊ីខាងត្បូង ដែលជាបញ្ហាមួយគួរឲ្យចាប់អារម្មណ៍សម្រាប់តំបន់ទាំងមូល។